Củ dền

Quá trình rau củ rễ màu đỏ trở thành đồ uống hạ huyết áp

Liệu uống nước ép củ dền có giúp hạ huyết áp không? Trả lời ngắn gọn là, một số nghiên cứu cho thấy huyết áp tâm thu đo tại phòng khám giảm nhẹ, nhưng khó có thể kết luận chắc chắn. Bởi vì một đĩa củ dền và một chai nước ép củ dền, huyết áp tại phòng khám và huyết áp trong ngày, nước tiểu màu hồng và tiểu máu thực sự là những câu chuyện khác nhau.

Củ dền là một loại cây thuộc họ Amaranth Beta vulgarislà loại cây trồng mà chúng ta ăn phần rễ. Kew phân loại loài cây này là một loài được công nhận thuộc họ Amaranth và là cây trồng được dùng làm thực phẩm. Củ dền luộc, salad, nước ép, shot cô đặc, dạng bột, và các sản phẩm chuẩn hóa nitrat đều bắt nguồn từ củ dền, nhưng lượng hấp thụ và mức độ tiếp xúc với nitrat là không giống nhau. Việc nhiều hình thức cùng tồn tại dưới một cái tên dễ gây ra hiểu lầm.

---

Tại sao củ dền lại thu hút sự quan tâm trong việc điều trị huyết áp

Lý do củ dền được chú ý nằm ở mối liên hệ giữa nitrat và oxit nitric. Vì quá trình chuyển hóa nitrat thành oxit nitric trong cơ thể có liên quan đến chức năng mạch máu, nên củ dền bắt đầu được kết nối với việc tập thể dục hoặc huyết áp. Khi loại rau củ rễ màu đỏ này kết hợp với hình ảnh sức khỏe mạch máu, củ dền đã chuyển từ bàn ăn sang trở thành đồ uống chức năng.

Tuy nhiên, hình ảnh và căn cứ khoa học là hai vấn đề khác nhau. Sự thật là củ dền đã được dùng làm thực phẩm từ lâu, nhưng các thử nghiệm về huyết áp chủ yếu sử dụng nước ép củ dền có hàm lượng nitrat được xác định. Không thể áp dụng nguyên văn kết quả đó cho các món ăn từ củ dền thông thường, bột không chuẩn hóa hoặc tất cả các sản phẩm nước ép.

---

Nghiên cứu cho thấy điều gì

Trong một phân tích gộp năm 2024 trên 349 người từ 11 thử nghiệm đối với người trưởng thành bị cao huyết áp, nước ép củ dền cho thấy làm giảm huyết áp tâm thu tại phòng khám trung bình 5.31 mmHg. Tuy nhiên, không có thay đổi đáng kể đối với huyết áp tâm trương và huyết áp trong 24 giờ. Các nghiên cứu cho thấy hiệu quả là dữ liệu từ nước ép củ dền cung cấp 200~800 mg nitrat mỗi ngày.

Điều quan trọng ở đây là độ tin cậy của căn cứ thấp và sự khác biệt giữa các nghiên cứu từ mức trung bình đến cao. Vì vậy, cần giải thích kết quả một cách thận trọng. Ngoài ra, sự thay đổi trung bình của chỉ số huyết áp không chứng minh được việc có thể ngừng thuốc cao huyết áp hay ngăn ngừa bệnh tim mạch. Việc chỉ số giảm không tự động đồng nghĩa với việc nguy cơ mắc bệnh giảm đi.

---

Một đĩa củ dền và một chai nước ép là khác nhau

Có nhiều cách để ăn củ dền. Từ củ dền luộc, salad, nước ép, shot cô đặc, dạng bột cho đến các sản phẩm nitrat chuẩn hóa đều từ củ dền mà ra, nhưng mức độ tiếp xúc với nitrat khác nhau tùy theo sản phẩm. Vì sản phẩm được sử dụng trong nghiên cứu là nước ép củ dền có lượng nitrat xác định, nên không thể kết luận rằng các dạng sản phẩm củ dền khác cũng mang lại hiệu quả tương tự.

Nước ép củ dền cô đặc hoặc dạng bột có thể chứa các thành phần cụ thể tập trung hơn so với thực phẩm thông thường. NIH ODS giải thích rằng trong các nghiên cứu sử dụng lượng nước ép củ dền vừa phải trong vài tuần, không phát hiện vấn đề an toàn rõ rệt, nhưng dữ liệu về các sản phẩm cô đặc dài hạn còn hạn chế. Điều quan trọng là không nên đánh đồng tính an toàn của thực phẩm thông thường với các chiết xuất cô đặc cao, dạng bột hoặc sản phẩm chuẩn hóa nitrat.

---

Sẽ thế nào khi dùng cùng với thuốc điều trị cao huyết áp

Việc kết hợp nước ép củ dền và thuốc cao huyết áp chưa được xem xét đầy đủ thông qua các thử nghiệm dài hạn quy mô lớn. Những người đang dùng thuốc cao huyết áp, hoặc những người vốn có huyết áp thấp và bị chóng mặt, cần theo dõi thay đổi huyết áp sau khi bắt đầu dùng nước ép củ dền cô đặc và tuyệt đối không được tự ý giảm liều thuốc.

Vậy chúng ta nên lưu ý điều gì? Trước hết, hãy kiểm tra xem đó là củ dền luộc, hay là nước ép, shot cô đặc, dạng bột, và có ghi chú về nitrat hay không. Tiếp theo, hãy xem xét liệu có tình trạng huyết áp thấp hoặc chóng mặt khi đang dùng thuốc cao huyết áp hay không. Cần thận trọng khi cả hai yếu tố này cùng xuất hiện.

---

Lý do không nên chủ quan cho rằng nước tiểu đỏ chỉ là do thực phẩm

Sau khi ăn củ dền, nước tiểu có thể chuyển sang màu hồng hoặc đỏ. Điều này có thể là do sắc tố của củ dền. Tuy nhiên, nếu nước tiểu đỏ vẫn tiếp diễn sau khi ngừng ăn củ dền, hoặc đi kèm với đau, cục máu đông, triệu chứng khi đi tiểu, thì không nên kết luận đơn thuần là do thực phẩm mà cần phải được thăm khám và đánh giá.

Cần phân biệt giữa sự thay đổi màu nước tiểu do sắc tố của củ dền và tình trạng tiểu ra máu thực sự. Việc quá an tâm khi chỉ nhìn vào màu sắc, hoặc ngược lại, coi đó chắc chắn là bệnh lý đều rất nguy hiểm. Cách tiếp cận hợp lý là xem xét liệu thời điểm uống củ dền có trùng khớp với thời điểm thay đổi màu nước tiểu hay không, đồng thời theo dõi xem có các dấu hiệu bất thường khác hay không.

---

Khoảng cách giữa kỳ vọng và căn cứ

Đã có nghiên cứu cho thấy nước ép củ dền làm giảm huyết áp tâm thu đo tại phòng khám, nhưng căn cứ này còn hạn chế. Quy mô nghiên cứu không lớn với 11 nghiên cứu và 349 người tham gia, đồng thời có sự khác biệt lớn giữa các nghiên cứu. Vì huyết áp trong 24 giờ không thay đổi, nên cần phân biệt và diễn giải khác nhau giữa giá trị đo một lần tại phòng khám và huyết áp trong suốt một ngày.

Một điều rõ ràng là sự thay đổi trung bình của chỉ số huyết áp không đủ căn cứ để giảm hoặc ngừng sử dụng thuốc cao huyết áp. Nước ép củ dền chỉ nằm trong phạm vi thực phẩm hoặc đồ uống chức năng, không phải là phương tiện thay thế thuốc chữa bệnh.

---

Tên gọi tương tự, tính chất khác nhau

Thực phẩm củ dền nói chung và nước ép củ dền chuẩn hóa nitrat tuy cùng nguồn gốc nhưng là những phương pháp can thiệp khác nhau. Huyết áp tâm thu tại phòng khám và huyết áp tâm trương hoặc huyết áp 24 giờ tuy cùng gọi là huyết áp nhưng lại mang ý nghĩa khác nhau. Tương tự với sự thay đổi màu nước tiểu do sắc tố củ dền và tình trạng tiểu ra máu thực sự.

Khi có tên gọi giống nhau, chúng ta dễ coi chúng là một. Tuy nhiên, cần phải phân biệt rõ khoảng cách đó. Khi chọn củ dền, điều đầu tiên cần làm là thực hiện sự phân biệt này.

---

Tiêu chuẩn thực tế cần kiểm tra hôm nay

Khi chọn củ dền, điều quan trọng nhất là không được đánh đồng hình ảnh màu đỏ hoặc oxit nitric với việc điều trị huyết áp. Thay vào đó, hãy kiểm tra đồng thời dạng sản phẩm, hàm lượng nitrat, phương pháp đo lường, các loại thuốc đang dùng, tình trạng chóng mặt và diễn tiến của nước tiểu màu đỏ.

Cụ thể, hãy xem đó là củ dền luộc, nước ép, dạng shot cô đặc hay dạng bột, và có ghi hàm lượng nitrat hay không. Nếu đang dùng thuốc cao huyết áp hoặc bị huyết áp thấp, chóng mặt, hãy theo dõi phản ứng của huyết áp. Kiểm tra xem nước tiểu màu đỏ có trùng khớp với thời điểm dùng củ dền hay không, và có các dấu hiệu khác như đau hoặc cục máu đông hay không. Những tiêu chuẩn này sẽ giúp bạn sử dụng củ dền một cách an toàn và thực tế.

Tài liệu tham khảo

1. Kew Plants of the World Online: Beta vulgaris.
2. Beetroot juice and blood pressure in hypertension: systematic review.
3. NIH ODS exercise and athletic performance fact sheet.
4. NHS: blood in urine.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.