Hương thảo

Ba hướng đi tách biệt đằng sau cái tên “thảo dược cho trí nhớ”

Hương thảo được cho là tốt cho trí nhớ hoặc tiêu hóa, nên uống dưới dạng trà, ngửi hương hay dùng viên nang? Nói ngắn gọn, ngay cả khi là cùng một nguyên liệu, câu trả lời thường không giống nhau. Trà nấu từ lá, việc hít mùi hương, tinh dầu cô đặc và viên nang có thành phần cũng như cách tiếp xúc với cơ thể khác nhau, nên khó áp dụng nguyên vẹn kết quả của một nghiên cứu cho dạng bào chế khác.

Hương thảo là một loại cây bụi thường xanh thuộc họ Hoa môi. Tên khoa học cũ là Rosmarinus officinalis, còn hiện nay được phân loại là Salvia rosmarinus. Cả hai tên khoa học có thể cùng xuất hiện trong tài liệu và trên nhãn sản phẩm; bạn sẽ sớm thấy rằng đây không chỉ là vấn đề về tên khoa học. Ngay cả dưới cùng một tên, lá và tinh dầu, sản phẩm dùng trong thực phẩm và sản phẩm chế biến, việc sử dụng truyền thống và bằng chứng lâm sàng vẫn đi theo những hướng khác nhau.

---

Hương thảo không chỉ có một dạng mà có nhiều đường phơi nhiễm

Có nhiều cách tiếp xúc với hương thảo: lá dùng trong thực phẩm, trà thảo dược, bột lá, chiết xuất, nước hương thảo, tinh dầu, hít hương và các sản phẩm dùng trong bồn tắm. Thành phần chính, liều lượng và đường phơi nhiễm của chúng đều khác nhau. Ở lá, axit rosmarinic và axit carnosic thường được nhắc đến; trong tinh dầu, 1,8-cineole và long não được chú ý. Tuy nhiên, đây không phải là cùng một dạng bào chế, và nghiên cứu về ngửi hương cũng không thể áp dụng cho viên nang uống. Vì vậy, khi nói “hương thảo tốt”, trước tiên cần hỏi đó là loại hương thảo nào.

---

Biệt danh “thảo dược cho trí nhớ” bắt nguồn từ đâu?

Hương thảo được gọi là “thảo dược cho trí nhớ” do sự kết hợp giữa biểu tượng văn hóa và các thử nghiệm về mùi hương. Khi một số nghiên cứu ngửi hương ghi nhận thay đổi về điểm số trong một số nhiệm vụ nhận thức, kết quả này dễ bị diễn giải thành cải thiện trí nhớ hoặc phòng ngừa sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, trải nghiệm ngửi hương khác với việc ăn hoặc uống và hấp thu vào cơ thể. Thay đổi điểm số trong một nhiệm vụ duy nhất và điều trị rối loạn trí nhớ là hai vấn đề ở những cấp độ khác nhau. Biệt danh này là điểm khởi đầu cho câu hỏi, không phải kết luận.

---

Các nghiên cứu nhận thức đã cho thấy điều gì, và chưa cho thấy điều gì?

Trong một thử nghiệm một lần trên 80 người trưởng thành khỏe mạnh, sau khi sử dụng một loại nước hương thảo cụ thể, một số chỉ số nhận thức và lưu lượng máu não cho thấy tín hiệu nhỏ. Tuy nhiên, đây chỉ là kết quả cấp tính từ nhiều nhiệm vụ, không có nghĩa là cải thiện trí nhớ dài hạn hoặc phòng ngừa sa sút trí tuệ. Trong một thử nghiệm kéo dài một tháng trên 68 sinh viên đại học, một loại bột lá cụ thể được báo cáo là có thay đổi trong khảo sát về trí nhớ và tâm trạng, nhưng quy mô nghiên cứu nhỏ và khó khái quát cho độ tuổi, bệnh lý hoặc dạng bào chế khác. Với cả hai nghiên cứu, thay vì khẳng định “có hiệu quả”, nên hiểu rằng đã quan sát thấy tín hiệu nhỏ trong những điều kiện cụ thể.

---

Những điều EMA công nhận và không công nhận

Việc công nhận thuốc thảo dược truyền thống của châu Âu chỉ giới hạn ở một số dạng trà lá và sản phẩm dùng trong bồn tắm, dựa trên quá trình sử dụng lâu dài. EMA công nhận rằng trà lá hương thảo đã được sử dụng theo truyền thống cho chứng khó tiêu và co thắt nhẹ đường tiêu hóa, còn sản phẩm thêm vào bồn tắm được sử dụng theo truyền thống cho đau nhẹ ở cơ và khớp. Tuy nhiên, EMA nêu rõ điều này không có nghĩa là đã có đầy đủ bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng. Hơn nữa, sự công nhận này không phải là phê duyệt cải thiện trí nhớ. Đây là lý do cần ghi nhớ khoảng cách giữa việc sử dụng truyền thống và bằng chứng lâm sàng.

---

Nên chọn trà lá, tinh dầu hay viên nang?

Lựa chọn phụ thuộc vào mục đích sử dụng. Nếu nhằm giảm khó chịu tiêu hóa, trà lá nằm trong bối cảnh được EMA công nhận là sử dụng truyền thống; nếu bị đau nhẹ ở cơ hoặc khớp, sản phẩm thêm vào bồn tắm nằm trong phạm vi sử dụng truyền thống. Ngược lại, nếu chọn viên nang hoặc tinh dầu với kỳ vọng cải thiện trí nhớ hay khả năng tập trung, bằng chứng chỉ là các nghiên cứu quy mô nhỏ trên những sản phẩm khác với trà lá hoặc sản phẩm dùng trong bồn tắm. Nghiên cứu về ngửi hương, nghiên cứu ăn lá và trải nghiệm dùng tinh dầu trên da có mức hấp thu và phơi nhiễm khác nhau, nên không thể gộp một kết quả thành công dụng chung của hương thảo.

---

Nên cân nhắc thuốc đang dùng cùng và tình trạng cá nhân như thế nào?

Cần phân biệt lượng nhỏ dùng trong thực phẩm với chiết xuất và tinh dầu. Dữ liệu về tương tác thuốc của các sản phẩm liều cao dùng dài hạn vẫn chưa đầy đủ. Hướng dẫn của EMA về thuốc thảo dược truyền thống khuyến cáo không sử dụng trong thời kỳ mang thai, cho con bú và ở trẻ dưới 12 tuổi; tránh dùng đường uống nếu bị tắc nghẽn ống mật, viêm túi mật, sỏi mật hoặc bệnh gan. Có thể xảy ra dị ứng với lá hương thảo hoặc hương liệu, cũng như viêm da tiếp xúc do tinh dầu hoặc mỹ phẩm; không uống tinh dầu cô đặc và không bôi lên vùng da bị tổn thương. Nếu đang dùng nhiều loại thuốc, tốt hơn nên ghi rõ mục đích sử dụng và dạng bào chế trước, rồi trao đổi với chuyên gia.

---

Khi xuất hiện dấu hiệu nào thì nên dừng và đi khám?

Nếu xuất hiện đau bụng dữ dội, vàng da, nôn kéo dài, khó thở hoặc các triệu chứng dị ứng toàn thân, hãy ngừng sử dụng và đi khám. Nếu suy giảm trí nhớ tiến triển nhanh, bị lạc, suy giảm khả năng sinh hoạt hằng ngày hoặc đột ngột lú lẫn, không nên chỉ theo dõi bằng thực phẩm bổ sung. Nguyên nhân suy giảm trí nhớ rất đa dạng, có thể liên quan đến giấc ngủ, trầm cảm, thuốc, tuyến giáp, dinh dưỡng hoặc bệnh thần kinh; điều quan trọng là không trì hoãn việc đánh giá và điều trị bằng cách dùng hương thảo.

---

Rosmarinus officinalis và Salvia rosmarinus, ranh giới bị làm mờ bởi tên gọi

Hương thảo được phân loại lại từ tên khoa học cũ Rosmarinus officinalis sang chi Salvia hiện nay, nên cả hai tên khoa học có thể cùng xuất hiện trong tài liệu và trên nhãn sản phẩm. Dù chỉ cùng một loài cây, bạn có thể gặp các sản phẩm ghi tên khoa học khác nhau. Đây không đơn thuần là việc có hai tên; đó là dấu hiệu cho thấy khi xác định nguyên liệu, cần đối chiếu cả nhãn sản phẩm và các bài nghiên cứu.

---

Tiêu chuẩn thực tế cần kiểm tra hôm nay

Thay vì dựa vào biệt danh “thảo dược cho trí nhớ”, hãy kiểm tra bộ phận của cây, dạng bào chế, đường phơi nhiễm và mục đích sử dụng. Trước hết cần xem xét khoảng cách giữa tín hiệu nhỏ trong một nhiệm vụ ngắn hạn với việc điều trị bệnh, cũng như độ an toàn của hương thảo đối với đường mật, gan, thai kỳ và tinh dầu. Nói cách khác, cần đồng thời hỏi: sẽ dùng loại hương thảo nào, qua đường nào, kỳ vọng điều gì, và liệu có phù hợp với tình trạng sức khỏe của mình hay không?

Tài liệu tham khảo

1. EMA: Rosmarini folium herbal medicinal product.
2. Kew Plants of the World Online: Salvia rosmarinus.
3. Acute rosemary water and cognition in healthy adults: randomized trial.
4. Rosemary and memory, mood and sleep in university students: randomized trial.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.