Nấm đầu khỉ

Từ loại nấm có gai trắng rủ xuống đến viên nang hỗ trợ sức khỏe não bộ

Nấm đầu khỉ được cho là tốt cho trí nhớ và hệ thần kinh có hiệu quả khi ăn như thực phẩm không, và viên nang từ thể quả khác gì so với viên nang từ hệ sợi?

Nói ngắn gọn, nấm ăn dùng trong một đĩa thức ăn và bột・chiết xuất trong viên nang chỉ có cùng tên gọi, nhưng là những sản phẩm khác nhau; thể quả và hệ sợi là những bộ phận được chú ý đến các thành phần khác nhau trong nghiên cứu. Vì vậy, không thể suy đoán công dụng hoặc hàm lượng chỉ dựa vào tên sản phẩm.

Loại nấm này có màu trắng, hình dạng với những gai dài và mềm rủ xuống dưới. NCBI phân loại nấm này, có tên khoa học là Hericium erinaceus, là nấm đảm ăn được thuộc họ Hericiaceae. Ở Hàn Quốc, nấm được gọi là nấm đầu khỉ; trong tiếng Anh là lion’s mane; trong thuật ngữ học thuật đôi khi được gọi là hericium. Gần đây, nấm thường xuất hiện như một nguyên liệu bổ sung cho sức khỏe não bộ, nhưng khi tìm hiểu kỹ, có khá nhiều bước cần xem xét giữa sự đơn giản của tên gọi và bằng chứng thực tế.

Vì sao chỉ một tên gọi là chưa đủ

Nấm đầu khỉ được lưu hành dưới tên Hericium erinaceus và là một loại nấm ăn được. Tuy nhiên, nấm tươi, bột thể quả khô, sản phẩm nuôi cấy hệ sợi, chiết xuất nước nóng và chiết xuất cồn có thành phần khác nhau. Ví dụ, hericenone chủ yếu có trong thể quả, còn các nghiên cứu về erinacine chủ yếu liên quan đến hệ sợi. Nhưng nếu trên nhãn sản phẩm chỉ ghi “nấm đầu khỉ”, bạn không thể biết bộ phận nào đã được sử dụng và được chế biến như thế nào. Điều này có nghĩa là dưới cùng một tên gọi có thể chứa những nguyên liệu khác nhau.

Người tiêu dùng thường liên tưởng đến kết quả nghiên cứu chỉ từ một cụm từ “nấm đầu khỉ”, nhưng các nghiên cứu chỉ sử dụng một loại bột hoặc chiết xuất hệ sợi cụ thể. Vì vậy, khi chọn sản phẩm, trước tiên cần kiểm tra tên khoa học, đó là thể quả hay hệ sợi, giá thể nuôi cấy là gì, và tỷ lệ chiết xuất cùng lượng nấm thực tế có được ghi rõ hay không.

Nấm trên bàn ăn và nấm trong viên nang là khác nhau

Khó có thể xem việc ăn nấm như một loại thực phẩm và việc dùng nấm như sản phẩm bổ sung là tương đương. Các thử nghiệm lâm sàng chỉ sử dụng bột, hệ sợi hoặc chiết xuất cụ thể, chứ không nghiên cứu nấm đã nấu chín. Nấm tươi dùng làm thực phẩm, bột khô và chiết xuất cô đặc có nồng độ thành phần cũng như đặc điểm an toàn khác nhau.

Cũng không thể xem trải nghiệm ăn nấm như thực phẩm và độ an toàn lâu dài của chiết xuất cô đặc là giống nhau, vì dữ liệu dài hạn trên người còn thiếu. Do đó, suy luận rằng “ăn như thực phẩm không sao thì viên nang chắc cũng không sao” là không có cơ sở. Ngược lại, cho rằng “đã có nghiên cứu về viên nang thì nấm nấu chín cũng sẽ có tác dụng tương tự” cũng là kết luận vội vàng vì cùng một lý do.

Sự khác biệt giữa thể quả, hệ sợi và giá thể nuôi cấy

Thể quả và hệ sợi là những giai đoạn sinh trưởng khác nhau dù thuộc cùng một loại nấm. Thể quả là phần thân nấm mà chúng ta nhìn thấy bằng mắt, còn hệ sợi là mạng lưới sợi nấm dạng tơ hấp thụ chất dinh dưỡng. Trong nghiên cứu, thể quả được quan tâm nhiều hơn ở hericenone, còn hệ sợi được quan tâm nhiều hơn ở erinacine. Ngoài ra, sản phẩm hệ sợi thường được nuôi trên ngũ cốc hoặc một giá thể nuôi cấy khác rồi sấy khô.

Vì vậy, nếu trên nhãn chỉ ghi “hệ sợi”, trong nhiều trường hợp bạn không thể biết tỷ lệ hệ sợi nấm thực tế và tỷ lệ giá thể nuôi cấy là bao nhiêu. Ngay cả bột thể quả cũng có thành phần khác nhau tùy vào mức độ cô đặc và dung môi được sử dụng để chiết xuất. Nếu không biết những khác biệt này mà áp dụng kết quả nghiên cứu vào sản phẩm, sẽ khó so sánh một cách phù hợp.

Vì sao yếu tố tăng trưởng thần kinh và nghiên cứu trên động vật không thể áp dụng ngay cho con người

Một trong những lý do khiến người ta kỳ vọng vào nấm đầu khỉ là các nghiên cứu trên tế bào và động vật đã ghi nhận tín hiệu liên quan đến yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) hoặc tái tạo thần kinh. Tuy nhiên, những hiện tượng quan sát được ở tế bào và động vật không có nghĩa là nấm đã phòng ngừa hoặc điều trị chứng sa sút trí tuệ ở người. Giữa hai vấn đề này còn nhiều bước cần làm rõ, bao gồm hấp thu, chuyển hóa, khả năng đi đến não, độ an toàn khi sử dụng lâu dài và khả năng tái hiện kết quả ở nhiều nhóm dân số khác nhau.

Chỉ có 5 thử nghiệm ngẫu nhiên trên người được đưa vào các tổng quan hệ thống, và do đối tượng, dạng bào chế cũng như kết quả khác nhau nên khó khẳng định hiệu quả chắc chắn. Một số thử nghiệm quy mô nhỏ ở người bị suy giảm nhận thức nhẹ từng ghi nhận điểm nhận thức được cải thiện, nhưng đó chỉ là kết quả quan sát trong thời gian dùng sản phẩm, không phải bằng chứng cho thấy sản phẩm ức chế sự xuất hiện hoặc tiến triển của chứng sa sút trí tuệ. Một thử nghiệm thí điểm theo dõi 41 người trưởng thành trẻ khỏe mạnh trong 28 ngày cũng chỉ cho kết quả mang tính thăm dò, chưa thể khẳng định khả năng cải thiện trí nhớ nói chung.

Nếu lo lắng về trí nhớ, điều cần kiểm tra trước tiên

Trước khi cân nhắc sản phẩm nấm đầu khỉ, điều quan trọng là trước tiên phải phân biệt tình trạng của bản thân. Cách tiếp cận sẽ khác nhau tùy đó là hay quên đơn thuần, suy giảm nhận thức nhẹ hoặc chứng sa sút trí tuệ đã được chẩn đoán, hay có kèm trầm cảm hoặc lo âu. Bạn cũng cần kiểm tra xem mình có đang được đánh giá và điều trị theo tiêu chuẩn hay không.

Nếu tình trạng suy giảm trí nhớ tiến triển nhanh hoặc chức năng sinh hoạt hằng ngày giảm sút, ưu tiên là đi đánh giá nhận thức, không trì hoãn bằng việc dùng sản phẩm bổ sung. Sản phẩm bổ sung không phải là phương pháp điều trị làm thay đổi nguyên nhân của bệnh; đặc biệt nếu đã được chẩn đoán bệnh, cần trao đổi với nhân viên y tế trước khi quyết định sử dụng.

Khi dùng cùng với sản phẩm khác và những trường hợp cần tránh

Khi dùng nấm đầu khỉ cùng với thực phẩm bổ sung khác hoặc thuốc đang dùng, hãy kiểm tra xem bạn có đang dùng thêm sản phẩm hỗ trợ sức khỏe não bộ tổng hợp hay không. Sản phẩm đó có thể chứa cùng một nguyên liệu trùng lặp hoặc các thành phần khác có khả năng tương tác.

Về mặt an toàn, đã có báo cáo về khó chịu ở đường tiêu hóa, đau đầu và phản ứng dị ứng. Nếu bị dị ứng với nấm hoặc mắc hen suyễn, cần thận trọng. Do còn thiếu dữ liệu về việc sử dụng trong thai kỳ, thời kỳ cho con bú, ở trẻ em và trong quá trình điều trị ung thư, nguyên tắc là không tự ý bổ sung sản phẩm cô đặc. Nếu xuất hiện các triệu chứng như khó thở, sưng mặt, nổi mề đay toàn thân hoặc suy giảm ý thức, cần lập tức gọi 119 hoặc tìm sự trợ giúp tại phòng cấp cứu.

Tiêu chuẩn kiểm tra hôm nay

Vậy cần xem xét điều gì? Trước hết, hãy kiểm tra chính xác loài nấm, đó là thể quả hay hệ sợi, là loại chiết xuất nào và lượng nấm thực tế là bao nhiêu, thay vì chỉ chú ý đến biệt danh “nấm cho não”. Sau đó, hãy nhớ rằng cơ chế NGF hoặc nghiên cứu trên động vật, sự cải thiện nhỏ về điểm nhận thức và việc phòng ngừa chứng sa sút trí tuệ là 3 vấn đề khác nhau.

Khi chọn sản phẩm, hãy kiểm tra những điều sau.

Hạng mục kiểm tra	Lý do
Có ghi tên khoa học Hericium erinaceus	Xác nhận đó là cùng một loài
Đó là thể quả・hệ sợi・ngũ cốc nuôi cấy・chiết xuất	Có thể so sánh với đối tượng nghiên cứu hay không
Tỷ lệ chiết xuất và lượng nấm thực tế	Tiêu chí để ước tính hàm lượng
Có thể sử dụng trong thai kỳ・thời kỳ cho con bú・ở trẻ em・trong quá trình điều trị ung thư hay không	Thiếu dữ liệu về độ an toàn

Loại nguyên liệu này đã được sử dụng làm nấm ăn từ lâu, nhưng bằng chứng trên người về vai trò là thành phần bổ sung cho sức khỏe não bộ vẫn đang ở giai đoạn ban đầu. Giữa sự đơn giản của tên gọi và tính phức tạp của các nghiên cứu, điểm khởi đầu thực tế nhất là xem xét đồng thời thông tin chính xác về nguyên liệu và những giới hạn của bằng chứng hiện tại.

Tài liệu tham khảo

1. NCBI Taxonomy: Hericium erinaceus.
2. Lion's mane supplementation: systematic review.
3. Lion's mane in young adults: randomized pilot trial.
4. Lion's mane and mild cognitive impairment: randomized trial.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.