Nam việt quất

Quả đỏ nổi trên mặt nước: có thể phòng ngừa đến mức nào?

Nếu thường xuyên bị viêm bàng quang, uống nước nam việt quất hoặc dùng viên nang mỗi ngày có giúp phòng ngừa hoặc điều trị không? Nói ngắn gọn, có bằng chứng về hiệu quả phòng ngừa ở một số phụ nữ hoặc trẻ em bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát, cũng như các nhóm dễ bị tổn thương sau một số thủ thuật, nhưng đây không phải là thuốc điều trị nhiễm trùng hiện tại. Ngoài ra, khó kỳ vọng hiệu quả tương tự ở phụ nữ mang thai, người cao tuổi sống tại cơ sở chăm sóc dài hạn hoặc người lớn bị rối loạn làm rỗng bàng quang.

Nam việt quất là quả đỏ của các cây bụi thường xanh mọc ở vùng đất ngập nước Bắc Mỹ Vaccinium macrocarpon như Vaccinium macrocarpon. Có nhiều dạng như quả tươi, quả khô, nước uống có đường, nước ép không đường, bột và viên nang được chuẩn hóa theo proanthocyanidin (PAC); hàm lượng đường, nồng độ và lượng hoạt chất được cơ thể hấp thu của các dạng này khác nhau. Dù cùng mang một tên, lượng chất cơ thể tiếp nhận từ một cốc đồ uống ngọt và từ viên nang được chuẩn hóa có thể rất khác nhau.

Trước hết cần phân biệt câu hỏi là về phòng ngừa hay điều trị

Câu hỏi về nam việt quất thường bắt đầu bằng “Ăn vào có khỏi không?”, nhưng trong đó có hai tình huống khác nhau. Một là phòng ngừa tái phát khi chưa có triệu chứng; tình huống kia là điều trị nhiễm trùng hiện tại, khi đã bị tiểu buốt hoặc tiểu nhiều lần. Tổng quan Cochrane năm 2023 đã tổng hợp 50 nghiên cứu với 8,857 người và kết luận rằng các sản phẩm nam việt quất có thể làm giảm nguy cơ nhiễm trùng đường tiết niệu có triệu chứng và được xác nhận bằng nuôi cấy ở phụ nữ bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát, trẻ em và một số nhóm dễ bị tổn thương sau thủ thuật. Tuy nhiên, tổng quan này cũng kết luận rằng bằng chứng hiện tại không ủng hộ việc sử dụng ở người cao tuổi sống tại cơ sở chăm sóc dài hạn, phụ nữ mang thai hoặc người lớn bị rối loạn làm rỗng bàng quang.

NCCIH cũng giải thích rằng nam việt quất có thể giúp phòng ngừa nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát ở một số phụ nữ, nhưng không khuyến nghị dùng để điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu hiện có. Nói cách khác, không thể chuyển mức giảm nguy cơ tương đối được ghi nhận trong các nghiên cứu phòng ngừa thành tốc độ khỏi nhiễm trùng hiện tại hoặc tác dụng thay thế kháng sinh. Vậy tại sao nam việt quất lại được xem xét cho mục đích phòng ngừa?

Lý do hình thành kỳ vọng: giả thuyết ngăn vi khuẩn bám vào

Cơ chế proanthocyanidin loại A trong nam việt quất có thể ảnh hưởng đến sự bám dính của vi khuẩn là cốt lõi của giả thuyết phòng ngừa. Đây không phải là tác dụng của kháng sinh nhằm loại bỏ nhiễm trùng đã hình thành. Ý ở đây là trước khi nhiễm trùng xảy ra, nam việt quất có thể khiến vi khuẩn khó bám vào biểu mô bàng quang hơn. Vì vậy mới có lập luận rằng “người thường xuyên tái phát nếu dùng đều đặn có thể ít bị nhiễm trùng lần sau hơn”.

Tuy nhiên, cơ chế này chỉ có ý nghĩa khi kết quả nghiên cứu, dạng sản phẩm và mức độ duy trì sử dụng đều phù hợp. Không thể áp dụng nguyên vẹn kết quả của một sản phẩm cho sản phẩm khác.

Nước ép, quả khô, viên nang: cùng tên nhưng tác động lên cơ thể khác nhau

Các sản phẩm nam việt quất gồm quả tươi, quả khô, nước uống có đường, nước ép không đường, bột và viên nang được chuẩn hóa theo PAC. Nồng độ proanthocyanidin và mức độ duy trì sử dụng thay đổi theo quá trình chế biến. Do lượng PAC, phương pháp chế biến và mức độ duy trì sử dụng khác nhau giữa các sản phẩm, khó áp dụng hiệu quả và liều lượng phù hợp của một loại nước ép hoặc viên nang cụ thể cho tất cả sản phẩm.

Chỉ nghe tên “nam việt quất”, chúng ta dễ nghĩ rằng chọn dạng nào cũng tương tự nhau, nhưng với nước uống cần kiểm tra đường bổ sung và năng lượng; quả khô cũng chứa cả đường và năng lượng. Dùng lượng lớn có thể gây khó chịu ở bụng hoặc tiêu chảy. Nước ép không đường hoặc viên nang được chuẩn hóa theo PAC cung cấp hoạt chất theo cách khác, nhưng ngay cả vậy, lượng được chuẩn hóa cũng khác nhau tùy sản phẩm.

Phân loại	Điểm cần kiểm tra
Nước uống	Đường bổ sung, năng lượng, hàm lượng nam việt quất thực tế
Nước ép không đường	Đã giảm đường nhưng cần lưu ý nồng độ PAC và mức độ duy trì sử dụng
Quả khô	Đường và năng lượng, lượng dùng mỗi ngày
Viên nang được chuẩn hóa theo PAC	Lượng PAC ghi trên nhãn, tính nhất quán khi dùng

Trước tiên cần xem bằng chứng áp dụng cho đối tượng nào

Hiệu quả trung bình trong tổng quan Cochrane năm 2023 là kết quả quan sát được ở phụ nữ bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát. Không thể áp dụng nguyên vẹn kết quả này cho phụ nữ mang thai, người cao tuổi sống tại cơ sở chăm sóc dài hạn hoặc người không thể làm rỗng bàng quang tốt. Dù cùng một nguyên liệu, câu trả lời có thể khác nhau tùy nhóm đối tượng.

Vậy cần xem xét những gì? Trước hết là bạn đang ở trong tình huống điều trị nhiễm trùng với tiểu buốt hoặc tiểu nhiều lần hay đang phòng ngừa tái phát khi không có triệu chứng. Thứ hai là bạn đang dùng dạng sản phẩm nào; thứ ba là có mang thai, sốt, đau mạn sườn, triệu chứng ở nam giới hoặc trẻ em, bệnh thận, rối loạn làm rỗng bàng quang hay đang dùng warfarin hay không.

Cần tư vấn khi dùng cùng các thuốc đang dùng

Bằng chứng về tương tác với warfarin còn mâu thuẫn. Nếu đang dùng warfarin, không nên tự ý bắt đầu hoặc tăng liều sản phẩm cô đặc; trao đổi với nhân viên y tế phụ trách theo dõi INR sẽ an toàn hơn. Nam việt quất không phải là thuốc điều trị nhiễm trùng hiện tại, vì vậy không được tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc đã được kê.

Khi xuất hiện dấu hiệu nào thì cần được đánh giá y tế trước?

Nếu nghi ngờ nhiễm trùng đường tiết niệu, điều quan trọng là không trì hoãn việc chẩn đoán và điều trị chỉ để thử nam việt quất trước. Nếu bị sốt, rét run, đau mạn sườn, nôn mửa hoặc tiểu ra máu; nếu xuất hiện triệu chứng khi đang mang thai; hoặc nếu người bệnh là nam giới hay trẻ em, cần nhanh chóng được đánh giá y tế. Nhiễm trùng tái diễn có thể ẩn chứa các nguyên nhân khác như sỏi, rối loạn tiểu tiện hoặc thay đổi sau mãn kinh, nên không thể dùng thực phẩm phòng ngừa để thay thế việc xác định nguyên nhân.

Tiêu chuẩn đánh giá cuối cùng

Trước tiên, cần phân biệt điều trị và phòng ngừa, thay vì chỉ dựa vào hình ảnh nam việt quất là loại quả đỏ tốt cho bàng quang. Cần kiểm tra trước nguyên nhân tái phát, nhóm đối tượng, lượng đường và hàm lượng PAC được chuẩn hóa trong dạng sản phẩm thực tế, các dấu hiệu nhiễm trùng đường tiết niệu trên như sốt hoặc đau mạn sườn, cũng như các thuốc đang dùng. Nam việt quất là nguyên liệu có bằng chứng về phòng ngừa tái phát ở một số người, nhưng không có tác dụng giống nhau ở mọi người và mọi tình huống.

Tài liệu tham khảo

1. NCCIH: Cranberry usefulness and safety.
2. Cranberries for preventing urinary tract infections: Cochrane review.
3. Cochrane cranberry review update: 50 trials and 8,857 participants.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.