Phospho

Trong xương, ATP và nhãn thực phẩm chế biến: nhiều diện mạo của phospho

Phospho là khoáng chất thiết yếu cho xương・răng, DNA・RNA, phospholipid của màng tế bào và chuyển hóa năng lượng; trong cơ thể và thực phẩm, phospho chủ yếu tồn tại dưới dạng phosphat. Phospho hữu cơ trong thực phẩm tự nhiên, phosphat phụ gia trong thực phẩm chế biến, thực phẩm bổ sung, phosphat kê đơn và thuốc nhuận tràng natri phosphat có mục đích sử dụng và tỷ lệ hấp thu khác nhau.

“Phospho có phải là chất dinh dưỡng cần thiết cho xương không, và nghe nói phospho không tốt cho thận thì có cần tránh tất cả phosphat trong thực phẩm chế biến không?”

Nói ngắn gọn, phospho cần thiết cho xương và chuyển hóa năng lượng, nhưng người trưởng thành khỏe mạnh thường đã hấp thu đủ phospho từ thực phẩm. Vì vậy, không cần tránh hoặc bổ sung tất cả phospho theo cùng một tiêu chuẩn. Vấn đề xuất hiện vì cùng một chữ “phospho” đồng thời chỉ phospho dinh dưỡng trong thực phẩm tự nhiên, phosphat phụ gia trong thực phẩm chế biến và phosphat cần được kiểm soát ở người mắc bệnh thận. Câu trả lời sẽ khác nhau tùy đó là loại phospho nào, nên trước hết cần phân biệt rõ.

---

Ranh giới bị làm mờ bởi tên gọi phospho

Phospho có mặt rộng rãi trong các thực phẩm thường dùng, nên tình trạng thiếu phospho ở người trưởng thành khỏe mạnh khá hiếm; việc gọi phospho là chất thiết yếu không có nghĩa là phải dùng thêm thực phẩm bổ sung. Tuy nhiên, dù là cùng một nguyên tố, phospho hữu cơ trong thực phẩm tự nhiên, phosphat phụ gia trong thực phẩm chế biến, phosphat được bệnh viện kê đơn và thuốc nhuận tràng natri phosphat bán tại nhà thuốc có thể gây ra những đáp ứng khác nhau trong cơ thể. Chỉ dựa vào tổng lượng thì khó giải thích phospho được hấp thu trong bối cảnh nào. Vậy tại sao cùng là phospho nhưng phản ứng của cơ thể lại khác nhau?

---

Phospho tạo ra những gì trong cơ thể?

Phospho cấu tạo nên xương và răng, đồng thời tham gia vào DNA・RNA, phospholipid của màng tế bào và chuyển hóa năng lượng. Trong cơ thể và thực phẩm, phospho phần lớn tồn tại dưới dạng phosphat. Điều này có nghĩa phospho không chỉ là chất dinh dưỡng cho xương mà còn liên quan đến chức năng của toàn bộ tế bào. Vì vậy, tình trạng thiếu phospho hiếm gặp; khi thận hoạt động bình thường, lượng phospho dư thừa phần lớn cũng được thải qua nước tiểu. Ngược lại, khi chức năng thận suy giảm, việc thải phosphat trở nên khó khăn và có thể dẫn đến rối loạn khoáng chất và xương do bệnh thận mạn (CKD). Cũng cần nhớ rằng hạn chế không chọn lọc các thực phẩm giàu protein có thể làm tăng nguy cơ thiếu dinh dưỡng.

---

Khoảng cách giữa lượng khuyến nghị và lượng thực tế tiêu thụ

Lượng phospho khuyến nghị cho người trưởng thành từ 19 tuổi trở lên là 700 mg/day. Theo dữ liệu của Hoa Kỳ, phần lớn mọi người hấp thu đủ hoặc nhiều hơn lượng cần thiết từ thực phẩm. Đây là lượng mục tiêu; người trưởng thành khỏe mạnh ít có lý do để bổ sung phospho nếu chưa xác định tình trạng thiếu phospho. Giới hạn trên là 4,000 mg/day ở độ tuổi 19~70 và 3,000 mg/day từ 71 tuổi trở lên. Tuy nhiên, đây không phải là lượng mục tiêu và không phải là mức có thể áp dụng nguyên vẹn cho người mắc bệnh thận mạn. Vậy cùng là phospho, lượng được hấp thu sẽ khác nhau như thế nào?

---

Cùng là phospho nhưng tỷ lệ hấp thu khác nhau

Phospho trong thực phẩm tự nhiên có nguồn gốc động vật được hấp thu khoảng 40~70%, còn phospho có nguồn gốc thực vật có thể được hấp thu ít hơn do ảnh hưởng của phytate. Một phần phospho thực vật trong đậu, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt bị liên kết với phytate. Ngược lại, phosphat phụ gia được ước tính có tỷ lệ hấp thu khoảng 70%, nên có thể được hấp thu dễ dàng hơn. Nói cách khác, chỉ dựa vào tổng số mg thì khó mô tả đầy đủ bối cảnh của thực phẩm. Dù cùng là 100mg, lượng cơ thể tiếp nhận sẽ khác nhau tùy nguồn gốc.

---

Phosphat phụ gia trong thực phẩm chế biến thuộc một nhóm khác

Phospho hữu cơ trong thực phẩm tự nhiên và phosphat phụ gia có bối cảnh tiêu thụ khác nhau, dù đều chứa cùng một nguyên tố. Phosphat phụ gia được thêm vào để phục vụ chế biến thực phẩm, như bảo quản, giữ ẩm và điều chỉnh độ acid. Vì có tỷ lệ hấp thu cao, người thường xuyên ăn thực phẩm chế biến có thể chịu một lượng phospho khác với người chủ yếu ăn thực phẩm tự nhiên. Đây là lý do cần tính tổng lượng phosphat từ nhiều sản phẩm khoáng chất và thực phẩm chế biến. Vậy nên xếp thuốc nhuận tràng natri phosphat vào đâu?

---

Thuốc nhuận tràng natri phosphat không liên quan đến việc bổ sung dinh dưỡng

Dung dịch uống natri phosphat và thuốc thụt natri phosphat được sử dụng làm thuốc nhuận tràng. Nếu sử dụng thường xuyên hơn mức khuyến nghị, có thể xảy ra thay đổi điện giải nghiêm trọng, tổn thương thận・tim và hiếm khi tử vong, vì vậy cần xem chúng là một vấn đề riêng, không gộp với việc bổ sung dinh dưỡng. Không sử dụng nhiều hơn liều ghi trên nhãn trong vòng 24 giờ. Người mắc bệnh thận・bệnh tim, bị mất nước hoặc người cao tuổi cần đặc biệt trao đổi với nhân viên y tế. Giảm lượng nước tiểu・phù・mệt mỏi nghiêm trọng・nôn kéo dài・lú lẫn・nhịp tim không đều cần được đánh giá ngay lập tức.

---

Bệnh thận áp dụng các nguyên tắc khác

Ở người mắc bệnh thận mạn, việc bài tiết phospho và sự cân bằng giữa calci・hormone tuyến cận giáp・vitamin D đều có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, không áp dụng nguyên vẹn lời khuyên về chế độ ăn dành cho người khỏe mạnh. Nếu mắc bệnh thận mạn・đang chạy thận・mắc bệnh tuyến cận giáp・hoặc có bất thường về phospho trong máu, cần điều chỉnh thực phẩm bổ sung và việc hạn chế chế độ ăn phù hợp với xét nghiệm và kế hoạch điều trị. Điều quan trọng là phân biệt phosphat phụ gia với nhu cầu dinh dưỡng thực tế mà không cắt giảm quá mức thực phẩm giàu protein.

---

Cần lưu ý điều gì khi dùng cùng thực phẩm bổ sung?

Nguyên tắc là người trưởng thành khỏe mạnh không nên bổ sung phospho nếu chưa xác định tình trạng thiếu phospho. Trước hết cần kiểm tra đang sử dụng sản phẩm nào trong số khoáng chất tổng hợp・sản phẩm thể thao・phosphat kê đơn・thuốc nhuận tràng natri phosphat, và tổng lượng mỗi ngày là bao nhiêu. Đồng thời cần xem xét chức năng thận・phospho trong máu・calci・hormone tuyến cận giáp và việc có đang chạy thận hay không. Cũng cần kiểm tra việc đã phân biệt phosphat phụ gia với nhu cầu dinh dưỡng thực tế mà không cắt giảm quá mức thực phẩm giàu protein hay chưa.

---

Giữa lượng cần thiết và thực phẩm bổ sung

Lượng cần thiết và thực phẩm bổ sung không phải là một. Phospho là khoáng chất thiết yếu, nhưng hầu hết người trưởng thành khỏe mạnh đã nhận đủ phospho từ chế độ ăn. Thực phẩm bổ sung chỉ cần thiết khi xét nghiệm xác nhận tình trạng thiếu phospho hoặc khi nhân viên y tế đánh giá là cần thiết trong một bệnh cảnh cụ thể. Nếu suy nghĩ theo hướng “thiếu thì nguy hiểm, nên bổ sung trước”, đặc biệt khi dùng đồng thời thực phẩm chế biến và sản phẩm khoáng chất, tổng lượng có thể vượt quá mức cần thiết.

---

Sự khác biệt giữa thận khỏe mạnh và bệnh thận mạn tính

Thận khỏe mạnh và bệnh thận mạn tính có tiêu chí xử lý phospho khác nhau. Ở người khỏe mạnh, thận điều chỉnh phosphat bằng cách thải qua nước tiểu. Ở người mắc bệnh thận mạn, khả năng bài tiết giảm nên cần điều chỉnh theo chế độ ăn và kế hoạch điều trị. Nếu giải thích hai tình trạng này bằng cùng một lời khuyên về chế độ ăn, có thể dẫn đến kết luận sai ở cả hai phía.

---

Tiêu chuẩn kiểm tra hôm nay

Quan trọng là kiểm tra chức năng thận・xét nghiệm máu・dạng sản phẩm và các chất phụ gia phosphate trong nguyên liệu, thay vì chỉ gắn phospho với một mặt là chất dinh dưỡng cho xương hay một mặt là chất độc cho thận; đồng thời không nên hạn chế quá mức thực phẩm giàu protein. Vì có nhiều dạng khác nhau ẩn dưới tên gọi phospho, trước khi quyết định chỉ “giảm phospho” hay “bổ sung thêm phospho”, cần phân biệt trước đó là loại phospho nào, được tiêu thụ với lượng bao nhiêu và trong tình trạng nào.

Tài liệu tham khảo

1. NIH ODS: Phosphorus health professional fact sheet.
2. NIH ODS: Phosphorus consumer fact sheet.
3. FDA: Sodium phosphate OTC drug safety communication.
4. NIDDK: Healthy eating for adults with chronic kidney disease.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.