Valerian

Rễ của loại thảo mộc dùng trước khi ngủ, câu chuyện về giấc ngủ phân nhánh dưới một tên gọi

Vào những ngày khó ngủ, uống valerian có giúp bạn ngủ ngay như thuốc ngủ không? Câu trả lời ngắn gọn là chưa có đủ cơ sở cho kỳ vọng đó.

Valerian là một loại cây có rễ đã được sử dụng rộng rãi từ lâu khi đi ngủ, nhưng việc dùng dưới dạng viên nang hoặc trà không có nghĩa là đã xác nhận được tác dụng an thần tức thời trong đêm đó hay tác dụng điều trị mất ngủ mạn tính. Ngược lại, dưới một tên gọi duy nhất là ‘valerian’ có nhiều chế phẩm khác nhau, nên điều quan trọng hơn là bạn dùng loại nào, bao nhiêu và theo tiêu chí nào.

---

Vào những đêm khó ngủ, vì sao người ta nghĩ đến valerian?

Valerian là một loài thực vật thuộc họ Valerianaceae Valeriana officinaliscó rễ và thân rễ, còn được gọi là cỏ nữ lang. Loại cây này có lịch sử lâu đời trong việc sử dụng như thảo mộc hỗ trợ giấc ngủ, nhưng bài viết chỉ đề cập đến các bằng chứng hiện đại đã được đánh giá. NCCIH tổng kết rằng kết quả nghiên cứu về giấc ngủ của valerian không nhất quán và chưa có đủ bằng chứng để kết luận liệu valerian có hữu ích trong điều trị mất ngủ mạn tính hay không. Một tổng quan ô dù năm 2024, tổng hợp 8 tổng quan hệ thống, cũng cho thấy khả năng cải thiện chất lượng giấc ngủ chủ quan, nhưng không xác nhận hiệu quả điều trị mất ngủ qua các chỉ số khách quan và định lượng. Nói cách khác, một số người có thể cảm thấy “buồn ngủ”, nhưng vẫn chưa có bằng chứng nhất quán cho thấy chất lượng giấc ngủ được cải thiện một cách khách quan.

---

Từ rễ đến viên nang, cùng tên nhưng khác chế phẩm

Dưới cùng một tên gọi valerian có trà, cồn thuốc, bột, chiết xuất nước, một số chiết xuất khô bằng ethanol và sản phẩm kết hợp valerian–hoa bia. Thành phần và cơ sở bằng chứng của chúng khác nhau. Trà, cồn thuốc và bột gần với bối cảnh sử dụng truyền thống, còn một số chiết xuất khô bằng ethanol là chế phẩm thuốc được EMA công nhận theo tiêu chuẩn khác. Vì vậy, không thể áp dụng nguyên trạng kết quả nghiên cứu của một chế phẩm để đánh giá sản phẩm ở dạng khác. Ví dụ, nhìn vào nghiên cứu về một chiết xuất cụ thể trong viên nang rồi kỳ vọng trà pha từ valerian có tác dụng tương tự, hoặc ngược lại áp dụng trải nghiệm với trà cho chiết xuất, là vượt quá giới hạn của bằng chứng.

---

Ranh giới giữa loại được EMA công nhận và sản phẩm thông thường

EMA công nhận một số chiết xuất khô từ rễ bằng ethanol có công dụng dùng làm thuốc đã được xác lập đối với tình trạng căng thẳng thần kinh nhẹ và rối loạn giấc ngủ. Tuy nhiên, nhiều chế phẩm khác được phân loại là có công dụng truyền thống dựa trên kinh nghiệm sử dụng lâu dài. Điều quan trọng là không nên xem chế phẩm thuốc của EMA là sản phẩm giúp giảm triệu chứng tức thời. EMA giải thích rằng có thể cần 2~4 tuần để đạt hiệu quả tối ưu; điều này có nghĩa đây không phải là nguyên liệu giúp bạn ngủ ngay chỉ sau một lần dùng trong đêm đó. Ngoài ra, bối cảnh sử dụng làm thuốc theo EMA và chất lượng, thông tin ghi nhãn của thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung thông thường không thuộc cùng một hệ thống. Việc trên nhãn ghi cùng tên nguyên liệu không có nghĩa là sản phẩm có cùng chiết xuất, cùng tiêu chuẩn và cùng cơ sở bằng chứng.

---

Tác dụng của sản phẩm kết hợp valerian–hoa bia là của thành phần nào?

Trên thị trường có nhiều sản phẩm kết hợp valerian và hoa bia. Tuy nhiên, kết quả của sản phẩm kết hợp valerian–hoa bia là kết quả đánh giá cả 2 thành phần, nên không thể tách riêng thành tác dụng của valerian. Nếu xem nghiên cứu về sản phẩm kết hợp rồi khẳng định “vậy là valerian có tác dụng”, bạn sẽ bỏ qua vai trò của hoa bia hoặc sự tương tác giữa 2 thành phần. Khi so sánh sản phẩm đơn chất và sản phẩm kết hợp, trước tiên cần kiểm tra điểm này.

---

Giữa cảm nhận chủ quan về giấc ngủ và các chỉ số giấc ngủ khách quan

Một tổng quan ô dù năm 2024 cho thấy tín hiệu về chất lượng giấc ngủ chủ quan, nhưng kết luận rằng chưa chứng minh được hiệu quả điều trị mất ngủ qua các chỉ số khách quan và định lượng. Sự khác biệt này có ý nghĩa gì? Việc một người cảm thấy “có vẻ mình đã ngủ ngon” không giống với những thay đổi có thể đo lường được như cấu trúc giấc ngủ, thời lượng ngủ và số lần thức giấc. Khi đánh giá valerian, cần tập thói quen phân biệt “cảm nhận” với “kết quả đo được”. Đối với valerian, khả năng cải thiện cảm nhận có thể tồn tại, nhưng vẫn chưa có bằng chứng khách quan cho thấy nó điều trị được bệnh mất ngủ.

---

Những điều cần lưu ý khi dùng cùng thuốc khác

Khi dùng valerian cùng thuốc đang sử dụng hoặc thực phẩm bổ sung, cần đặc biệt thận trọng. Không tự ý dùng đồng thời với rượu bia, thuốc ngủ hoặc thuốc an thần; nếu buồn ngủ, không được lái xe hoặc vận hành máy móc. Nếu đột ngột ngừng sau khi sử dụng hằng ngày trong thời gian dài, hiếm khi có thể xuất hiện các triệu chứng tương tự cai thuốc, vì vậy cần trao đổi với nhân viên y tế. Dữ liệu an toàn còn thiếu ở người mang thai, đang cho con bú và trẻ dưới 12 tuổi. Nếu triệu chứng kéo dài hơn 2 tuần, nặng lên hoặc kèm buồn ngủ ban ngày nhiều hay bất thường về hô hấp, việc được đánh giá cần được ưu tiên hơn việc lựa chọn nguyên liệu.

---

Làm thế nào để kiểm tra hoàn cảnh cá nhân và các dấu hiệu an toàn?

Khi cân nhắc valerian, cần xem xét cả thông tin an toàn chứ không chỉ kỳ vọng. Các phản ứng bất lợi đã được báo cáo gồm đau đầu, khó chịu ở đường tiêu hóa, cảm giác đầu óc lơ mơ, lo âu, kích động và những giấc mơ sống động; độ an toàn khi dùng lâu dài chưa được biết đầy đủ. Vậy cần xem xét điều gì? Trước tiên, hãy phân biệt triệu chứng chỉ là khó đi vào giấc ngủ tạm thời hay là tình trạng cần được đánh giá, chẳng hạn mất ngủ kéo dài hơn 2 tuần, ngáy, ngưng thở, trầm cảm hoặc hội chứng chân không yên. Tiếp theo, kiểm tra bạn có dùng đồng thời thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc kháng histamine hoặc rượu bia hay không, và ngày hôm sau có lái xe hoặc vận hành máy móc hay không. Nếu xuất hiện phản ứng bất lợi hoặc triệu chứng kéo dài, nên được đánh giá thay vì tiếp tục sử dụng.

---

Tiêu chuẩn thực tế cần kiểm tra hôm nay

Nếu cân nhắc valerian, trước tiên nên kiểm tra ba điều. Thứ nhất, đó là trà, bột, cồn thuốc, chiết xuất đơn chất hay sản phẩm kết hợp valerian–hoa bia, cùng với phương pháp chiết xuất và liều dùng mỗi ngày. Thứ hai, đó là khó đi vào giấc ngủ tạm thời hay là tình trạng cần được đánh giá, chẳng hạn mất ngủ kéo dài hơn 2 tuần, ngáy, ngưng thở, trầm cảm hoặc hội chứng chân không yên. Thứ ba, bạn có dùng đồng thời thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc kháng histamine hoặc rượu bia hay không, và ngày hôm sau có lái xe hoặc vận hành máy móc hay không. Thay vì chỉ dựa vào biệt danh “thảo mộc hỗ trợ giấc ngủ”, tiêu chí thực tế khi sử dụng nguyên liệu này là kiểm tra chính xác chế phẩm, thành phần kết hợp, thời gian kéo dài triệu chứng và tình trạng buồn ngủ ngày hôm sau, đồng thời không trì hoãn việc đánh giá mất ngủ mạn tính hoặc ngưng thở khi ngủ.

Tài liệu tham khảo

1. NCCIH: Valerian.
2. EMA: Valerianae radix herbal medicinal product.
3. Does valerian work for insomnia? Umbrella review.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.