Sắt

Sắt trở thành từ đồng nghĩa với mệt mỏi: từ sắt dự trữ đến thiếu máu

Tôi mệt mỏi và chóng mặt, có thể uống sắt trước khi làm xét nghiệm không? Câu trả lời ngắn gọn là không nên. Mệt mỏi chỉ là một trong những dấu hiệu có thể gặp khi thiếu sắt, nhưng điều ngược lại không phải lúc nào cũng đúng. Nếu bắt đầu dùng mà chưa xét nghiệm, bạn có thể bỏ sót tình trạng thiếu sắt hoặc ngược lại, gây thừa sắt.

Sắt là khoáng chất thiết yếu cần cho hemoglobin vận chuyển oxy và myoglobin trong cơ. Dưới cùng một tên gọi là “sắt”, sắt heme và sắt không heme trong thực phẩm, chế phẩm sắt đơn chất và sắt trong vitamin tổng hợp có hàm lượng cũng như điều kiện hấp thu khác nhau, nên không thể sử dụng theo cùng một cách. Trước hết, cần phân biệt các dạng khác nhau mà tên gọi này đề cập đến và cách kiểm tra tình trạng thiếu sắt.

Vì sao mệt mỏi khiến người ta nghĩ đến sắt và giới hạn của điều đó

Sắt cần thiết để cấu tạo hemoglobin, giúp vận chuyển oxy từ phổi đến các mô. Thiếu sắt có thể gây mệt mỏi và chóng mặt, nhưng những triệu chứng này không chỉ xảy ra khi thiếu sắt. Vì vậy, lựa chọn chế phẩm sắt chỉ dựa trên mệt mỏi cũng giống như khẳng định toàn bộ tình trạng chỉ từ một triệu chứng.

Điều quan trọng hơn là thiếu sắt có thể bắt đầu từ giai đoạn sắt dự trữ giảm, trước khi xuất hiện thiếu máu. Nói cách khác, ngay cả khi nồng độ hemoglobin bình thường, kho dự trữ sắt có thể đã cạn dần. Vậy cần xem xét những gì?

Mỗi chỉ số xét nghiệm cho biết một khía cạnh khác nhau

Hemoglobin và hematocrit thường được dùng để sàng lọc thiếu sắt, nhưng độ nhạy và độ đặc hiệu chưa đủ cao. Ferritin phản ánh lượng sắt dự trữ nhưng chịu ảnh hưởng của tình trạng viêm. Vì vậy, khó đánh giá toàn bộ tình trạng sắt chỉ dựa vào hemoglobin, và cũng không nên diễn giải ferritin một cách đơn độc. Đó là lý do cần xem xét nhiều chỉ số cùng nhau.

Khi nói “xét nghiệm thiếu máu”, chúng ta dễ chỉ nghĩ đến hemoglobin, nhưng thiếu sắt có thể tiến triển theo từng giai đoạn, từ giảm sắt dự trữ đến thiếu máu do thiếu sắt. Không bị thiếu máu không có nghĩa là tình trạng sắt hoàn toàn bình thường, và ngay cả khi bị thiếu máu, nguyên nhân cũng không nhất thiết là thiếu sắt.

Cùng tên gọi, khác dạng: sắt heme và sắt không heme

Sắt trong thực phẩm được chia thành sắt heme và sắt không heme. Sắt heme chủ yếu có trong thực phẩm động vật, còn sắt không heme có nhiều trong thực phẩm thực vật. Con đường và điều kiện hấp thu của chúng khác nhau. Sắt không heme chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ các thành phần khác trong thực phẩm, và thuốc ức chế axit dạ dày có thể làm giảm hấp thu sắt không heme. Sắt heme ít chịu ảnh hưởng hơn từ các yếu tố này.

Sắt trong thực phẩm, sắt trong vitamin tổng hợp và chế phẩm sắt dùng để điều trị đều chứa cùng một nguyên tố, nhưng hàm lượng và mục đích sử dụng khác nhau. Vitamin tổng hợp dùng để bổ sung hằng ngày, còn chế phẩm sắt điều trị dùng để điều trị thiếu sắt. Kỳ vọng khi người không thiếu sắt dùng sắt để cải thiện mệt mỏi không giống với hiệu quả điều trị tình trạng thiếu sắt.

Khi nào cần dùng chế phẩm sắt và khi nào không

Việc cần dùng chế phẩm sắt khác với việc tự dùng chỉ vì mệt mỏi. Khi xác nhận có thiếu sắt, nhân viên y tế sẽ lựa chọn dạng bào chế và liều dùng tùy theo nguyên nhân và tình trạng. Ngược lại, nếu dùng khi không thiếu sắt, hiệu quả cải thiện mệt mỏi như mong đợi có thể chưa được chứng minh, đồng thời có nguy cơ tích tụ sắt không cần thiết.

Nguy cơ và nguyên nhân thiếu sắt khác nhau tùy theo kinh nguyệt, thai kỳ, bệnh đường tiêu hóa, chảy máu và vấn đề hấp thu. Ví dụ, nếu kinh nguyệt ra nhiều, cần đánh giá nguyên nhân chảy máu trước; nếu có bệnh đường tiêu hóa hoặc tiền sử phẫu thuật, cũng cần xem xét vấn đề hấp thu. Nếu chỉ bổ sung thêm sắt mà chưa biết nguyên nhân, việc xác định vấn đề đã gây ra tình trạng thiếu sắt có thể trở nên khó khăn hơn.

Những điều cần lưu ý khi dùng cùng thuốc khác

Sắt có thể cản trở sự hấp thu của levothyroxine và levodopa. Thuốc ức chế axit dạ dày có thể làm giảm hấp thu sắt không heme. Vì vậy, nếu đang dùng thuốc hormone tuyến giáp, levodopa hoặc thuốc ức chế axit dạ dày, bạn cần trao đổi với nhân viên y tế về việc nên cách thời gian dùng các thuốc này với chế phẩm sắt như thế nào.

Ngoài ra, nếu đang dùng vitamin tổng hợp, thực phẩm tăng cường sắt hoặc các sản phẩm khác có chứa sắt, cần tính tổng lượng sắt đã sử dụng. Dù là cùng một nguyên tố, sắt đi vào cơ thể qua nhiều nguồn khác nhau có thể dẫn đến tình trạng thừa sắt ngoài ý muốn.

Phản ứng ở đường tiêu hóa và dấu hiệu thừa sắt

Sắt sulfat dạng uống có thể làm tăng nguy cơ phản ứng bất lợi ở đường tiêu hóa như buồn nôn, đau bụng, táo bón và tiêu chảy. Nếu tình trạng khó chịu tiêu hóa lặp lại sau khi dùng, hãy trao đổi với nhân viên y tế về cách dùng thay vì tự tiếp tục chịu đựng.

Những người mắc bệnh nhiễm sắc tố sắt mô di truyền hoặc bị thừa sắt có thể cần tránh dùng chế phẩm sắt. Trẻ em vô tình uống chế phẩm sắt có thể tử vong, vì vậy nhất định phải bảo quản ở nơi trẻ không thể với tới.

Cân nhắc cả những khả năng khác ngoài thiếu sắt

Mệt mỏi và chóng mặt có thể do thiếu sắt, nhưng không phải lúc nào cũng như vậy. Đó là lý do cần đồng thời kiểm tra tình trạng sắt, kinh nguyệt, chảy máu đường tiêu hóa, chế độ ăn và vấn đề hấp thu. Nếu bắt đầu dùng chế phẩm sắt trước, thời điểm đánh giá có thiếu sắt hay không và nguyên nhân có thể bị trì hoãn.

Nói cách khác, sắt là một lựa chọn sau khi đã xác nhận thiếu sắt, chứ không phải bước đầu tiên để tìm nguyên nhân mệt mỏi.

Tiêu chuẩn kiểm tra hôm nay

Trước triệu chứng mệt mỏi, hãy ưu tiên kiểm tra tình trạng sắt được xác nhận qua xét nghiệm, nguyên nhân thiếu sắt, tổng lượng sắt sử dụng và khoảng cách giữa các thuốc. Cụ thể, hãy kiểm tra xem bạn đã làm xét nghiệm máu để đánh giá thiếu máu và sắt dự trữ chưa; đã đánh giá các nguyên nhân như kinh nguyệt ra nhiều, chảy máu đường tiêu hóa, chế độ ăn và vấn đề hấp thu chưa; và có đang dùng thuốc hormone tuyến giáp, levodopa, thuốc ức chế axit dạ dày hoặc sản phẩm khác chứa sắt hay không.

Sắt là một chất dinh dưỡng quan trọng nếu được sử dụng đúng khi cơ thể cần. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào triệu chứng để khẳng định cơ thể cần sắt, bạn có thể bỏ sót nguyên nhân thực sự hoặc làm tăng nguy cơ thừa sắt.

Tài liệu tham khảo

1. NIH ODS Iron fact sheet for health professionals.
2. NIH ODS Iron fact sheet for consumers.
3. Ferrous sulfate gastrointestinal side effects: systematic review and meta-analysis.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.