Iốt

Từ một nhúm muối đến iốt bị phân chia dưới tên gọi thực phẩm bổ sung cho tuyến giáp

Nếu lo lắng về tuyến giáp, tôi có nên uống riêng iốt không? Nếu thường xuyên ăn rong biển, tôi có cần dùng thêm thực phẩm bổ sung không? Câu trả lời ngắn gọn là iốt rất cần thiết để tạo hormone tuyến giáp, nhưng uống nhiều hơn chỉ vì nghĩ rằng “tốt cho tuyến giáp” lại có thể làm rối loạn chức năng tuyến giáp. Chỉ dựa vào việc ăn rong biển thì không thể khẳng định có cần dùng thực phẩm bổ sung hay không; cần xem xét tổng lượng từ thực phẩm, vitamin tổng hợp và sản phẩm iốt đơn chất, cùng các tình trạng như mang thai, cho con bú và bệnh tuyến giáp.

Iốt là một nguyên tố vi lượng. Điều đó có nghĩa là lượng cơ thể cần mỗi ngày được tính bằng microgam. Iốt trực tiếp tham gia vào quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp; trong thực phẩm và thực phẩm bổ sung, iốt chủ yếu tồn tại dưới dạng iodide hoặc iodate. Tuy nhiên, dưới tên gọi iốt có nhiều chất thực sự khác nhau hoàn toàn về mục đích sử dụng và liều lượng. Iốt trong chế độ ăn, sản phẩm từ rong biển hoặc tảo bẹ, povidone-iodine dùng để sát khuẩn và kali iodide liều cao chỉ dùng trong tình huống khẩn cấp do phóng xạ không thể xem là cùng một loại.

Câu hỏi bắt đầu từ đâu: Lo lắng về tuyến giáp và việc bổ sung “tự nhiên”

Sự quan tâm đến tuyến giáp thường dẫn đến việc tiếp cận với i-ốt theo 2 con đường. Một là trường hợp thường xuyên ăn các loại rong biển, đặc biệt là tảo bẹ hoặc kelp, vì cho rằng chúng 'tốt cho tuyến giáp'. Hai là trường hợp tìm kiếm các thực phẩm bổ sung i-ốt sau khi thấy kết quả xét nghiệm hoặc cảm thấy chức năng tuyến giáp bị suy giảm. Cả 2 con đường này đều dựa trên cùng một tiền đề: vì i-ốt cần thiết cho hormone tuyến giáp, nên nếu hấp thụ nhiều hơn thì tuyến giáp sẽ trở nên khỏe mạnh hơn.

Giả định này chỉ đúng một phần. Nếu không có iốt, cơ thể không thể tạo hormone tuyến giáp. Tuy nhiên, nếu vượt quá lượng cần thiết, bạn có thể gặp các vấn đề về tuyến giáp tương tự như khi thiếu iốt. Suy giáp, cường giáp và viêm tuyến giáp đều có thể liên quan đến việc hấp thụ quá nhiều iốt. Việc thiếu và thừa iốt có thể gây ra các triệu chứng tương tự là điểm mấu chốt và phức tạp trong câu chuyện về iốt.

Bản chất của iốt: Nguyên liệu cho “nhà máy” sản xuất hormone tuyến giáp

Iốt là một nguyên tố vi lượng cần thiết cho quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp. NIH ODS khuyến nghị mỗi ngày 150 mcg đối với người trưởng thành, 220 mcg khi mang thai và 290 mcg khi cho con bú. Trong thời kỳ mang thai và cho con bú, việc hấp thụ đủ iốt đặc biệt được nhấn mạnh để hỗ trợ sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh cũng như quá trình tạo hormone tuyến giáp. Các mức này được tính trên cơ sở đáp ứng nhu cầu iốt từ chế độ ăn.

Các dạng thường gặp trong thực phẩm và thực phẩm bổ sung là iodide và iodate. Những chất này cung cấp iốt mà cơ thể có thể sử dụng. Ngược lại, povidone-iodine dùng để sát khuẩn là chất dành cho việc sát khuẩn da; kali iodide chỉ dùng trong tình huống khẩn cấp do phóng xạ là thuốc ngăn tuyến giáp hấp thụ iốt phóng xạ theo chỉ dẫn của cơ quan y tế công cộng. Dù cùng có chữ “iốt” trong tên, chúng có mục đích và liều lượng khác với thực phẩm bổ sung iốt.

Lý do hình thành kỳ vọng: Một nhúm muối đã giúp giảm tình trạng thiếu hụt

Lịch sử iốt được chú ý gắn liền với thành tựu y tế công cộng trong việc giảm các bệnh do thiếu hụt. Thiếu iốt có thể dẫn đến các bệnh như bướu cổ, vì vậy các chính sách như sử dụng muối bổ sung iốt đã được đưa vào để phòng ngừa. Do bối cảnh này, iốt được biết đến như một “chất dinh dưỡng nếu thiếu sẽ gây vấn đề”.

Tuy nhiên, việc thiếu iốt gây vấn đề không có nghĩa là ăn nhiều hơn sẽ khỏe mạnh hơn. Phần lớn iốt hấp thụ được đào thải qua nước tiểu, nhưng điều đó không có nghĩa là hấp thụ quá nhiều là vô hại. Một số thực phẩm bổ sung iốt đơn chất có thể vượt quá giới hạn tối đa 1,100 mcg mỗi ngày đối với người trưởng thành. Dùng các sản phẩm này trong thời gian dài dưới tên gọi “sức khỏe tuyến giáp” có thể làm tăng nguy cơ suy giáp, cường giáp hoặc viêm tuyến giáp.

Rong biển và thực phẩm bổ sung có những dạng sản phẩm nào?

Rong biển được biết đến là thực phẩm giàu iốt. Tuy nhiên, nồng độ iốt trong rong biển bán trên thị trường rất khác nhau; các nghiên cứu ghi nhận phạm vi 16~2,984 mcg/g. Phạm vi này có thể thay đổi không chỉ theo loại rong biển mà còn theo nơi sản xuất và phương pháp chế biến. Chỉ dựa vào tên gọi kombu hoặc dạng sản phẩm viên nang tảo bẹ thì khó dự đoán lượng dùng mỗi ngày.

Phân loại	Đặc điểm	Điểm cần kiểm tra khi lựa chọn
Muối bổ sung iốt·Thực phẩm thông thường	Lượng iốt trong chế độ ăn tương đối ổn định	Tổng lượng iốt mỗi ngày có ở gần mức khuyến nghị hay không
Rong biển·Tảo bẹ nguyên liệu	Nồng độ biến động lớn	Hàm lượng thay đổi đáng kể tùy theo loài, nơi sản xuất và phương pháp chế biến nên khó tính chính xác
Thực phẩm bổ sung iốt đơn chất	Nhãn ghi cố định theo mcg	Có thể vượt giới hạn tối đa khi cộng cùng vitamin tổng hợp·Rong biển

Vậy người thường xuyên ăn rong biển cần xem xét điều gì? Vì việc bổ sung thêm iốt đơn chất có thể dẫn đến hấp thụ quá nhiều, cần kiểm tra cả loại và tần suất ăn rong biển cũng như lượng ghi trên nhãn của các sản phẩm khác. Ngược lại, nếu hầu như không sử dụng muối bổ sung iốt và cũng hạn chế các nguồn iốt chính như rong biển, sữa và trứng, bạn có thể trao đổi với nhân viên y tế để đánh giá khả năng thiếu iốt.

mcg và mg, cùng kali iodide dùng trong trường hợp khẩn cấp do phóng xạ

Sự nhầm lẫn về đơn vị phổ biến nhất trong việc bổ sung i-ốt là giữa mcg và mg. 1 mg bằng 1,000 mcg. I-ốt trong chế độ ăn uống được tính bằng đơn vị mcg, nhưng kali iodid dùng cho trường hợp khẩn cấp do phóng xạ được kê đơn bằng đơn vị mg. Đây là mức chênh lệch gấp hơn 1,000 lần.

Kali iodide dùng khi xảy ra sự cố phóng xạ là thuốc ngăn iốt phóng xạ xâm nhập vào tuyến giáp. Thuốc không ngăn được các loại phóng xạ khác và cũng không phải là thực phẩm bổ sung dùng cho sức khỏe tuyến giáp hằng ngày. Không thể thay thế thuốc này bằng thực phẩm bổ sung iốt thông thường, cũng không thể dùng thực phẩm bổ sung thông thường để phòng phóng xạ. Chỉ sử dụng khi có chỉ dẫn của cơ quan y tế công cộng và phải dùng theo đúng chỉ dẫn đó.

Điểm giao nhau giữa thuốc đang dùng và thực phẩm bổ sung

Khi cân nhắc bổ sung iốt, cần xem xét cả các thuốc và thực phẩm bổ sung bạn đang dùng. Người mắc bệnh tuyến giáp, đặc biệt là bệnh Hashimoto, bệnh Graves hoặc có nhân tuyến giáp, có thể nhạy cảm hơn ngay cả với lượng được xem là an toàn đối với người bình thường. Vì vậy, điều quan trọng là không tự ý dùng iốt liều cao.

Dùng đồng thời thuốc kháng giáp như methimazole và iốt liều cao có thể làm tăng nguy cơ suy giáp. Cần trao đổi với đội ngũ điều trị. Ngoài ra, dùng kali iodide cùng thuốc ức chế ACE hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone·amiloride có thể làm tăng nguy cơ tăng kali máu. Chế độ ăn ít iốt trước khi điều trị ung thư tuyến giáp bằng iốt phóng xạ là chỉ định y tế có thời gian và mục tiêu cụ thể, vì vậy không nên duy trì lâu dài như chế độ ăn thường ngày.

Nói cách khác, có 3 câu hỏi cần kiểm tra: bạn đang dùng dạng iốt nào; tổng lượng mỗi ngày, bao gồm vitamin tổng hợp và rong biển, được tính bằng mcg hay mg; và bạn có tiền sử suy giáp, cường giáp, bệnh Hashimoto, nhân tuyến giáp hoặc điều trị ung thư tuyến giáp hay không, có đang dùng levothyroxine hoặc methimazole hay không. Nếu đang mang thai hoặc cho con bú, đang dùng thuốc có thể làm tăng kali như thuốc ức chế ACE·spironolactone, hoặc có kế hoạch xét nghiệm hay điều trị bằng iốt phóng xạ, bạn càng cần thông báo trước.

Có thể khẳng định một cá nhân bị thiếu iốt không?

Đo iốt trong nước tiểu là một phương pháp đánh giá tình trạng iốt. Phương pháp này hữu ích để xem tình trạng dinh dưỡng iốt của một quần thể. Tuy nhiên, do lượng iốt thay đổi lớn theo từng ngày, đây không phải là xét nghiệm có thể dùng riêng lẻ để chẩn đoán tình trạng thiếu iốt ở một cá nhân. Chỉ dựa vào một kết quả duy nhất thì khó có thể khẳng định “tôi bị thiếu iốt” hoặc “tôi bị thừa iốt”.

Đó là lý do cần xem xét đồng thời xét nghiệm tuyến giáp, các phép đo lặp lại và triệu chứng lâm sàng. Cần đánh giá tổng hợp kết quả xét nghiệm chức năng tuyến giáp, iốt trong nước tiểu, cùng với các loại thực phẩm và thực phẩm bổ sung mà bạn thực sự sử dụng, để đưa ra nhận định phù hợp với từng cá nhân.

Dấu hiệu an toàn: khi nào cần tìm sự trợ giúp?

Nếu sau khi hấp thụ quá nhiều iốt xuất hiện tình trạng tim đập nhanh dữ dội, đau ngực, thay đổi ý thức hoặc khó thở, cần lập tức tìm sự trợ giúp của nhân viên y tế, gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu. Tương tự, cũng cần tìm sự trợ giúp khi miệng và họng nóng rát hoặc nôn ói kéo dài sau khi hấp thụ một lượng lớn. Những triệu chứng này cần được phân biệt với cảm giác khó chịu thông thường.

Khoảng cách giữa bằng chứng trên người và kỳ vọng

Các nghiên cứu về iốt cho thấy hiệu quả của việc phòng ngừa thiếu iốt tương đối rõ ràng, nhưng bằng chứng cho tuyên bố “ăn nhiều hơn sẽ khỏe mạnh hơn” lại không nhất quán. Kết quả thay đổi tùy theo số lượng và chất lượng nghiên cứu, tình trạng iốt ban đầu của quần thể, cũng như dạng và liều lượng được sử dụng. Vì vậy, khó có thể khẳng định một sản phẩm cụ thể sẽ cải thiện chức năng tuyến giáp.

Khoảng cách giữa kỳ vọng và bằng chứng có thể được tóm tắt như sau: iốt có hiệu quả trong việc phòng ngừa thiếu iốt. Tuy nhiên, ở những người đã có đủ iốt, bằng chứng cho thấy việc bổ sung thêm có thể điều trị hoặc phòng ngừa bệnh tuyến giáp còn hạn chế. Ngược lại, nguy cơ hấp thụ quá nhiều iốt đã được báo cáo rõ ràng.

Tiêu chí đánh giá cuối cùng: cộng tổng theo mcg và kiểm tra tình huống trước tiên

Tiêu chí để kết thúc việc tìm hiểu về iốt rất đơn giản. Hãy cộng tổng lượng iốt từ tất cả thực phẩm, tảo biển và thực phẩm bổ sung theo mcg, đồng thời xác định trước xem bạn có bệnh tuyến giáp hay không, có đang mang thai hoặc cho con bú không, đang dùng thuốc gì, và có kế hoạch xét nghiệm hoặc điều trị nào không. Hai điều này cần được ưu tiên hơn lời nói rằng iốt tốt cho tuyến giáp.

Nếu thường xuyên ăn tảo biển, đừng vô tình bổ sung thêm iốt đơn chất mà hãy kiểm tra tổng lượng trước. Nếu mắc bệnh tuyến giáp, không bắt đầu dùng thực phẩm bổ sung liều cao nếu chưa trao đổi với đội ngũ điều trị. Kali iodide dùng trong trường hợp khẩn cấp do phóng xạ không phải là thực phẩm bổ sung dùng hằng ngày. Nếu tuân thủ 3 ranh giới này, iốt sẽ trở thành một chất dinh dưỡng có thể được cân nhắc ở mức cần thiết.

Tài liệu tham khảo

1. NIH ODS: Iodine fact sheet for health professionals.
2. NIH ODS: Iodine fact sheet for consumers.
3. USDA, FDA and ODS database for iodine in common foods.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.