Axit gamma-linolenic

Từ một giọt dầu đến câu chuyện về tác dụng chống viêm

Nếu dùng axit gamma-linolenic vì viêm da cơ địa, đau vú trước kỳ kinh hoặc đau khớp, liệu tình trạng viêm và hàng rào bảo vệ da có cải thiện không?

Để trả lời ngắn gọn, thật khó để khẳng định chắc chắn rằng điều đó có thể xảy ra. Axit gamma-linolenic là một loại axit béo omega-6, có thể chuyển hóa thành các chất thuộc nhóm DGLA theo một con đường chuyển hóa cụ thể trong cơ thể. Tuy nhiên, khả năng sinh hóa đó không đồng nghĩa với việc cải thiện các triệu chứng ở người. Các đánh giá quy mô lớn về viêm da cơ địa hoặc đau vú không ủng hộ kỳ vọng này, và các dấu hiệu về đau khớp cũng chỉ dựa trên những nghiên cứu nhỏ và cũ.

Vậy tại sao nguyên liệu này vẫn được gọi là 'Omega-6 kháng viêm'? Câu trả lời nằm ở mặt sau thay vì mặt trước của chai dầu, và nằm ở các nghiên cứu trên người thay vì con đường chuyển hóa.

---

Nơi bắt đầu câu hỏi: da, vú, khớp

Các câu hỏi về axit gamma-linolenic thường bắt nguồn từ 3 dạng khó chịu trong cơ thể: ngứa và khô da do viêm da cơ địa; cảm giác căng tức và đau ở vú trước kỳ kinh; tình trạng cứng và đau khớp như trong viêm khớp dạng thấp. Tất cả các triệu chứng này đều dễ liên quan đến tình trạng viêm. Vì vậy, tên gọi “axit béo giúp giảm viêm” dễ thu hút sự chú ý.

Tuy nhiên, cơ chế của triệu chứng và cơ chế của nguyên liệu chỉ sử dụng cùng một từ, chứ không đi cùng một con đường. “Viêm” là một khái niệm rộng, và bằng chứng hiện có chưa đủ để cho rằng một axit béo có thể kiểm soát toàn bộ quá trình rộng lớn đó.

---

GLA là gì

Axit gamma-linolenic, gọi tắt là GLA, là một axit béo không bão hòa đa omega-6 có thể được tổng hợp trong cơ thể từ axit linoleic. Nó có trong dầu hạt hoa anh thảo, dầu borage và dầu hạt lý chua đen. Cả 3 loại dầu này đều chứa GLA, nhưng tỷ lệ GLA thực tế so với tổng lượng dầu sẽ khác nhau tùy theo từng sản phẩm.

Axit alpha-linolenic (ALA) của omega-3 và GLA có tên gọi tương tự nhưng là những axit béo khác nhau. Nếu ALA thuộc nhóm omega-3 thì GLA thuộc nhóm omega-6. Do cùng có âm tiết 'linolenic' nên dễ bị hiểu nhầm là cùng một nhóm, nhưng cách cơ thể xử lý chúng là khác nhau.

---

Vì sao GLA được kỳ vọng có tác dụng chống viêm

GLA được chú ý nhờ con đường chuyển hóa của nó. GLA có thể chuyển thành DGLA, tức axit dihomo-gamma-linolenic, và chất này là tiền chất của các chất liên quan đến tình trạng viêm. Về mặt lý thuyết, GLA có thể có khả năng tác động theo hướng điều hòa tình trạng viêm.

Tuy nhiên, khả năng của một con đường sinh hóa và hiệu quả lâm sàng của một viên nang là hai vấn đề khác nhau. Không thể giả định rằng cơ chế quan sát được trong ống nghiệm hoặc trên động vật cũng xuất hiện ở người theo cùng một cách. Điều này càng đúng với các bệnh có nguyên nhân phức tạp như viêm da cơ địa hoặc viêm khớp dạng thấp.

---

Giữa mg dầu và hàm lượng GLA thực tế

Trên nhãn sản phẩm, tổng lượng dầu thường được ghi nổi bật, chẳng hạn như 1 g dầu hạt hoa anh thảo hoặc 1 g dầu lưu ly. Tuy nhiên, tổng lượng dầu không đồng nghĩa với lượng GLA. Dầu hạt hoa anh thảo thường có tỷ lệ GLA thấp hơn dầu lưu ly, còn dầu hạt lý chua đen lại có một tỷ lệ khác.

Nói cách khác, dù 2 sản phẩm ghi cùng số mg, lượng GLA thực tế sử dụng có thể khác nhau. Vì vậy, khi chọn nguyên liệu, cần xem đồng thời loại dầu và hàm lượng GLA thực tế trong dầu. Không thể so sánh chỉ dựa vào con số ở mặt trước.

---

Dầu uống và dầu bôi là hai vấn đề khác nhau

Dầu bôi lên da và dầu uống qua đường miệng có đường phơi nhiễm khác nhau. Khi bôi lên da, câu hỏi nghiên cứu liên quan đến hàng rào bảo vệ da và tác động tại chỗ; khi uống, dầu được tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa toàn thân. Dù là cùng một nguyên liệu, không thể đơn giản áp dụng kết quả nghiên cứu này cho trường hợp khác. Các bằng chứng được trích dẫn ở đây chủ yếu liên quan đến dạng uống, tức các sản phẩm dùng qua đường miệng.

---

Bằng chứng trên người cho thấy điều gì

Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ, NCCIH, tổng kết rằng chưa có đủ bằng chứng cho thấy dầu hạt hoa anh thảo hữu ích đối với bất kỳ tình trạng sức khỏe nào. Trung tâm đặc biệt nêu rõ rằng các sản phẩm dùng qua đường miệng không giúp ích cho viêm da cơ địa.

Trong bằng chứng Cochrane xem xét 27 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1,596 người, dầu hạt hoa anh thảo và dầu lưu ly dùng qua đường miệng không cho thấy lợi ích có ý nghĩa lâm sàng đối với bệnh chàm thể tạng. Đối với đau vú, khả năng cao là các loại dầu này không tốt hơn giả dược; bằng chứng về hội chứng tiền kinh nguyệt hoặc các triệu chứng mãn kinh cũng chưa đủ để đưa ra kết luận.

Ở người bị viêm khớp dạng thấp, các loại dầu chứa GLA cho thấy tín hiệu cải thiện đau, đau khi ấn và cứng khớp. Tuy nhiên, các nghiên cứu còn nhỏ và đã cũ; đây không phải là bằng chứng cho thấy GLA có thể thay thế thuốc chống thấp khớp điều trị bệnh hoặc ngăn ngừa tổn thương khớp.

---

Thuốc đang dùng và tình trạng cá nhân

Trước khi bắt đầu dùng dầu chứa GLA, cần kiểm tra trước các thuốc đang dùng và tình trạng sức khỏe cá nhân. Nếu đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, mắc bệnh chảy máu hoặc sắp phẫu thuật, cần trao đổi với nhân viên y tế.

Độ an toàn trong thời kỳ mang thai và cho con bú chưa rõ ràng. Kết quả các nghiên cứu sử dụng sản phẩm nhằm gây chuyển dạ cũng không nhất quán, vì vậy không nên tự ý dùng. Khi chọn dầu lưu ly, hãy kiểm tra xem sản phẩm có được xác nhận đã loại bỏ alkaloid pyrrolizidine và đã kiểm tra chất lượng hay chưa; nếu mắc bệnh gan, không nên tự ý dùng.

Nếu xuất hiện khó thở, phù mặt, chảy máu bất thường hoặc đau bụng dữ dội kéo dài trong khi dùng, cần ngừng sử dụng và đi khám. Dầu hạt hoa anh thảo thường được dung nạp tốt khi dùng trong thời gian ngắn, nhưng có thể gây khó chịu đường tiêu hóa như đau bụng, buồn nôn hoặc đi ngoài phân lỏng.

---

Sự khác biệt với các nguyên liệu tương tự

Tóm tắt lại 3 loại dầu thường gặp khi tìm kiếm GLA như sau: dầu hạt hoa anh thảo, dầu borage và dầu hạt lý chua đen đều chứa GLA, nhưng tổng lượng dầu, hàm lượng GLA thực tế, nguyên liệu và chất lượng tinh chế sẽ khác nhau tùy theo sản phẩm. Hãy nhớ rằng đây là những axit béo khác nhau dù có tên gọi gần giống với ALA.

Phân loại	Điểm cần kiểm tra
Loại dầu	Là dầu hoa anh thảo, dầu lưu ly hay dầu hạt lý chua đen
Hàm lượng GLA thực tế	Lượng GLA tính bằng mg, không phải tổng lượng dầu
Chất lượng tinh chế	Đặc biệt là việc dầu lưu ly có được loại bỏ alkaloid pyrrolizidine hay không
Mục đích sử dụng	Đó là triệu chứng nào trong số viêm da cơ địa·đau vú·hội chứng tiền kinh nguyệt·đau khớp
Tình trạng dùng kết hợp thuốc	Có đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, sắp phẫu thuật, đang mang thai hoặc cho con bú, hoặc có bệnh gan hay không

---

Tiêu chuẩn đánh giá cuối cùng

Axit gamma-linolenic không phải là axit béo làm tăng viêm chỉ vì thuộc nhóm omega-6, cũng không phải là thuốc chống viêm chỉ vì có con đường chuyển hóa DGLA. Giữa khả năng sinh hóa của một viên dầu và kết quả lâm sàng ở người vẫn có một khoảng cách.

Khi chọn nguyên liệu, trước tiên hãy kiểm tra loại dầu nguyên liệu, hàm lượng GLA thực tế và mục đích sử dụng, thay vì chỉ dựa vào tên gọi “omega-6 chống viêm”. Đồng thời, cần xem xét khoảng cách giữa cơ chế tác động và nghiên cứu trên người, tình trạng cá nhân như mang thai hoặc phẫu thuật, các thuốc đang dùng và chất lượng tinh chế của sản phẩm. Những tiêu chí thực tế cần kiểm tra hôm nay nằm ở đây.

Tài liệu tham khảo

1. NCCIH: Evening Primrose Oil.
2. NCCIH: Skin conditions and complementary health approaches.
3. Herbal medicinal products for rheumatoid arthritis: systematic review.
4. Polyunsaturated fatty acids in inflammatory rheumatic diseases: systematic review.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.