Zeaxanthin

Trở thành sắc tố lọc ánh sáng màu vàng ở trung tâm điểm vàng

Khi mắt nhìn mờ hoặc phải nhìn màn hình trong thời gian dài, uống zeaxanthin có giúp cải thiện thị lực và phòng ngừa thoái hóa điểm vàng không? Nói ngắn gọn, zeaxanthin là một carotenoid màu vàng tập trung ở điểm vàng của võng mạc, nhưng chưa có đủ bằng chứng để khẳng định đây là thực phẩm bổ sung giúp giảm mỏi mắt ở mắt khỏe mạnh hoặc phục hồi thị lực. Bằng chứng lâm sàng được biết đến nhiều nhất, nghiên cứu AREDS2, là nghiên cứu về công thức phối hợp trên những bệnh nhân thoái hóa điểm vàng nhất định, chứ không phải thử nghiệm cho thấy riêng zeaxanthin có thể phòng ngừa các vấn đề về mắt ở tất cả mọi người.

Trong quá trình sắc tố màu vàng của thực vật trở thành sắc tố lọc ánh sáng ở trung tâm điểm vàng rồi lại được cô đọng thành một viên “thực phẩm bổ sung cho mắt”, tình trạng mỏi mắt bình thường, sự thay đổi mật độ sắc tố điểm vàng và việc làm chậm tiến triển thoái hóa điểm vàng đã được chẩn đoán lại đi theo những hướng khác nhau. Cần phân biệt rõ khoảng cách đó.

Câu hỏi bắt đầu từ đâu

Nhiều người bắt đầu nghĩ đến zeaxanthin từ hai mối quan tâm. Một là sự khó chịu thường ngày và mong muốn giảm mỏi mắt sau khi nhìn màn hình trong thời gian dài; hai là mong muốn phòng ngừa thoái hóa điểm vàng biểu hiện theo tuổi tác. Hai câu hỏi có vẻ giống nhau, nhưng vấn đề mà nguyên liệu này cần giải quyết lại khác nhau.

Zeaxanthin là một carotenoid tập trung ở điểm vàng võng mạc cùng với lutein. Chất này có trong ngô, lòng đỏ trứng và ớt chuông màu cam. Sự thật sinh học này không đồng nghĩa với tuyên bố lâm sàng rằng thực phẩm bổ sung có thể phục hồi thị lực. Việc chất này hiện diện ở điểm vàng và việc dùng nó làm biến mất một triệu chứng cụ thể là hai kết quả khác nhau.

Bản chất của nguyên liệu: sắc tố ở trung tâm điểm vàng

Zeaxanthin là sắc tố màu vàng tập trung ở điểm vàng võng mạc, đặc biệt là vùng trung tâm. Cùng với lutein và meso-zeaxanthin, sắc tố này cấu thành sắc tố điểm vàng. Có nghiên cứu cho thấy carotenoid có thể làm tăng mật độ sắc tố điểm vàng hoặc thay đổi các chỉ số về tình trạng chói mắt, nhưng đó là kết quả khác với việc phục hồi thị lực đã giảm do tật khúc xạ, đục thủy tinh thể hoặc bệnh võng mạc.

Vậy cần xem xét điều gì? Trước hết, cần thừa nhận khoảng cách giữa những gì nghiên cứu đo lường và những gì chúng ta cảm nhận. Mật độ sắc tố tăng không có nghĩa là thị lực sẽ tốt hơn.

Lý do hình thành kỳ vọng: cái tên AREDS2

Bằng chứng lâm sàng lớn nhất về zeaxanthin là nghiên cứu AREDS2. Đây là nghiên cứu về công thức phối hợp, theo dõi khoảng 4,200 người tham gia có nguy cơ cao bị thoái hóa điểm vàng trong trung bình khoảng 5 năm. Điểm quan trọng là nghiên cứu này không kiểm tra hiệu quả phòng ngừa của riêng zeaxanthin trên mắt khỏe mạnh.

Công thức AREDS2 ngoài lutein và zeaxanthin còn bao gồm vitamin C, E, kẽm và đồng. Vì vậy, không thể tách riêng kết quả của công thức này để quy cho hiệu quả của chỉ zeaxanthin. Không phải tất cả mọi người đều nhận được cùng một hiệu quả chỉ vì sản phẩm mang tên AREDS2.

Sự khác biệt giữa hai bối cảnh: thay thế beta-carotene và phòng ngừa nói chung

Bối cảnh thay beta-carotene trong công thức AREDS ban đầu bằng lutein・zeaxanthin khác với bối cảnh một người khỏe mạnh dùng riêng zeaxanthin để phòng ngừa. Trong phân tích chính của AREDS2, hiệu quả tổng thể của việc bổ sung lutein・zeaxanthin vào công thức AREDS ban đầu không đạt tiêu chí đánh giá chính. Tuy nhiên, đã xuất hiện tín hiệu có lợi trong so sánh thay thế beta-carotene và trong phân tích nhóm nhỏ có lượng hấp thụ qua chế độ ăn thấp.

Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ hướng dẫn rằng thực phẩm bổ sung AREDS2 được sử dụng để giảm nguy cơ tiến triển ở những bệnh nhân bị thoái hóa điểm vàng giai đoạn trung gian hoặc thoái hóa điểm vàng giai đoạn muộn ở một mắt. Điều này có nghĩa đây không phải là sản phẩm phòng ngừa thông thường dành cho người bị thoái hóa điểm vàng giai đoạn sớm hoặc người không mắc bệnh.

Thực phẩm và thực phẩm bổ sung: cùng nguyên liệu, câu hỏi khác nhau

Zeaxanthin có trong ngô, lòng đỏ trứng và ớt chuông màu cam. Việc hấp thụ từ thực phẩm và sử dụng thực phẩm bổ sung cô đặc là hai vấn đề khác nhau dù cùng liên quan đến một nguyên liệu. Thực phẩm có thể được xem là một phần của chế độ ăn cân bằng, còn thực phẩm bổ sung là dạng cô đặc một số thành phần để sử dụng với liều lượng xác định.

Tiêu chí lựa chọn giữa việc bổ sung zeaxanthin từ thực phẩm và chọn sản phẩm đơn chất hoặc phối hợp dạng viên nang là khác nhau. Đặc biệt, ngay cả những sản phẩm có vẻ tương tự AREDS2 cũng có hàm lượng kẽm・đồng・beta-carotene khác nhau, vì vậy cần kiểm tra toàn bộ nhãn sản phẩm.

Khi dùng cùng với thuốc điều trị hoặc thực phẩm chức năng

Khi cân nhắc dùng zeaxanthin cùng các thực phẩm bổ sung khác hoặc thuốc đang dùng, trước hết cần kiểm tra 3 điểm. Đó là sản phẩm có phải zeaxanthin đơn chất hay không, có chứa lutein・meso-zeaxanthin hay không, hoặc có phải sản phẩm phối hợp AREDS2 hay không. Cũng cần xem hàm lượng lutein・zeaxanthin・kẽm・đồng・beta-carotene trong sản phẩm và tiền sử hút thuốc.

Người đang hút thuốc hoặc từng hút thuốc cần tránh các sản phẩm dạng AREDS cũ có chứa beta-carotene. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa bản thân zeaxanthin có nguy cơ gây hại. Điều đó có nghĩa là cần xem xét toàn bộ thành phần của sản phẩm phối hợp có phù hợp với tình trạng cá nhân hay không.

Tình trạng cá nhân và dấu hiệu an toàn

Dữ liệu về việc sử dụng zeaxanthin đơn chất liều cao・dài hạn, cũng như sử dụng trong thời kỳ mang thai・cho con bú và ở trẻ em, còn hạn chế. Vì vậy, trong những tình huống này cần thận trọng hơn.

Điều cấp thiết hơn là những dấu hiệu bất thường ở thị lực. Nếu đột ngột bị che khuất tầm nhìn trung tâm, nhìn đường thẳng thành cong, thấy chớp sáng hoặc xuất hiện vùng khuyết thị như tấm rèm, không nên chờ thực phẩm bổ sung phát huy tác dụng mà cần lập tức đi khám chuyên khoa mắt hoặc được đánh giá cấp cứu. Những triệu chứng này có thể là dấu hiệu của tình trạng không thể giải quyết bằng thực phẩm bổ sung.

Khoảng cách giữa bằng chứng trên người và kỳ vọng

Kỳ vọng về zeaxanthin thường hình thành do trộn lẫn 3 giai đoạn. Thứ nhất là sự thật sinh học rằng zeaxanthin hiện diện ở điểm vàng. Thứ hai là quan sát cho thấy chất này làm tăng mật độ sắc tố điểm vàng. Thứ ba là khả năng phục hồi thị lực hoặc phòng ngừa cho tất cả mọi người. Không thể tự nhiên chuyển từ 2 giai đoạn đầu sang giai đoạn thứ 3.

Nói cách khác, AREDS2 là nghiên cứu cho thấy công thức phối hợp có khả năng làm chậm tiến triển ở một nhóm bệnh nhân nhất định. Mở rộng kết quả này thành khả năng giảm mỏi mắt hằng ngày hoặc phục hồi thị lực ở người khỏe mạnh là vượt quá giới hạn của bằng chứng.

Sự khác biệt với các nguyên liệu tương tự

Zeaxanthin cùng với lutein và meso-zeaxanthin cấu thành nên sắc tố điểm vàng. Những chất này có vị trí và phân bố khác nhau trong điểm vàng, và tùy theo sản phẩm mà có thể là thành phần đơn lẻ, sự kết hợp của hai loại, hoặc dạng chứa cả ba loại. Ngoài ra, sản phẩm chỉ chứa zeaxanthin và công thức phức hợp AREDS2 không phải là cùng một câu hỏi.

Cần phân biệt mỏi mắt・giảm thị lực với nguy cơ tiến triển của thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác. Trường hợp trước là một triệu chứng có thể do nhiều nguyên nhân, còn trường hợp sau là quá trình tiến triển của một bệnh cần được chẩn đoán.

Tiêu chuẩn kiểm tra hôm nay

Khi chọn zeaxanthin, trước hết hãy xác định tình trạng ban đầu của mình: bạn đã được bác sĩ chuyên khoa mắt chẩn đoán thoái hóa điểm vàng giai đoạn trung gian hoặc giai đoạn muộn ở một mắt, hay chỉ bị mỏi mắt thông thường? Hãy kiểm tra sản phẩm là zeaxanthin đơn chất, dạng kết hợp lutein・meso-zeaxanthin hay công thức phối hợp AREDS2. Đồng thời xem hàm lượng lutein・zeaxanthin・kẽm・đồng・beta-carotene trên toàn bộ nhãn sản phẩm và tiền sử hút thuốc.

Tiêu chí thực tế khi lựa chọn nguyên liệu này là kiểm tra chẩn đoán nhãn khoa, đối tượng áp dụng AREDS2, dạng đơn chất hoặc phối hợp và toàn bộ thành phần, thay vì chỉ dựa vào một câu rằng sản phẩm tốt cho mắt; đồng thời không diễn giải bằng chứng về khả năng làm chậm tiến triển thoái hóa điểm vàng thành khả năng phục hồi thị lực hoặc phòng ngừa cho tất cả mọi người.

Tài liệu tham khảo

1. National Eye Institute: AREDS and AREDS2 frequently asked questions.
2. National Eye Institute: About AREDS and AREDS2 clinical trials.
3. Lutein plus zeaxanthin and omega-3 fatty acids for AMD: AREDS2 randomized trial.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.