Selen

Hàm lượng trong đất quyết định trọng lượng của mỗi hạt

Nếu được cho là tốt cho tuyến giáp và chất chống oxy hóa, dùng riêng selen có giúp ích không, và dùng nhiều có an toàn không?

Nói ngắn gọn, nếu không bị thiếu selen, dùng thêm không nhất thiết cải thiện chức năng tuyến giáp hoặc giảm nguy cơ ung thư. Ngược lại, nếu ăn một nắm hạt Brazil cùng với thực phẩm bổ sung, bạn có thể dễ dàng vượt quá lượng khuyến nghị hằng ngày. Khoảng cách giữa đủ và dư thừa selen hẹp hơn bạn nghĩ.

Selen là một khoáng chất vi lượng thiết yếu mà cơ thể chỉ cần một lượng rất nhỏ. Selen là thành phần của các selenoprotein và tham gia vào quá trình chuyển hóa hormone tuyến giáp, cơ chế bảo vệ chống oxy hóa, tổng hợp DNA cùng nhiều quá trình khác. Tuy nhiên, việc selen là chất thiết yếu và việc ‘càng ăn nhiều càng tốt’ là hai vấn đề khác nhau.

Vì sao selen được nhắc đến cùng tuyến giáp và chất chống oxy hóa

Selen cần thiết cho cấu tạo của 25 selenoprotein. Vì các protein này tham gia vào quá trình chuyển hormone tuyến giáp thành dạng hoạt động và bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do oxy hóa, tình trạng thiếu selen có thể gây ra vấn đề. Tuy nhiên, khi cơ thể đã đủ selen, dùng thêm cũng không làm chức năng của các protein liên quan tiếp tục tăng. Nói cách khác, selen là chất dinh dưỡng “không được thiếu”, nhưng khi dùng quá mức thì lợi ích không tăng thêm.

Hàm lượng trong thực phẩm do đất quyết định

Thực vật hấp thụ selen trong đất. Vì vậy, ngay cả các loại ngũ cốc hoặc hạt cùng loại cũng có thể có hàm lượng khác nhau đáng kể tùy theo nơi trồng và đất. Đây là điểm không chắc chắn đầu tiên khi nói về selen. Không thể khẳng định rằng chế độ ăn chủ yếu gồm thực vật sẽ dẫn đến thiếu selen, cũng không thể khẳng định là sẽ giàu selen. Nồng độ selen trong đất có thể thay đổi đáng kể ngay cả giữa từng hạt.

Hạt Brazil và viên nang: cùng một nguyên tố, cách tính khác nhau

Selen có trong thực phẩm dưới dạng selenomethionine và selenocysteine, cũng như trong men selen, và trong các thực phẩm bổ sung như natri selenite·natri selenate. Dạng và liều lượng khác nhau.

Đặc biệt cần thận trọng với hạt Brazil. Chỉ vài hạt cũng có thể cung cấp lượng selen tương đương thực phẩm bổ sung, đồng thời hàm lượng thực tế dao động lớn, nên không thể tính theo kiểu “là thực phẩm tự nhiên thì dùng không giới hạn”. Khi dùng riêng vitamin tổng hợp, sản phẩm phối hợp cho tuyến giáp, hạt Brazil và sản phẩm chỉ chứa selen, bạn rất dễ nhầm lẫn về tổng lượng đã dùng.

Hình thức	Đặc điểm
Hạt Brazil	Là thực phẩm tự nhiên nhưng hàm lượng dao động lớn; chỉ vài hạt cũng có thể tiến gần mức tối đa
Men selen	Dạng liên kết với men, là một trong các dạng thực phẩm bổ sung
Selen vô cơ (natri selenite·natri selenate)	Dạng được sử dụng trong thực phẩm bổ sung

Khoảng cách giữa 55μg và 400μg

Lượng khuyến nghị cho người trưởng thành là 55μg mỗi ngày. Theo tiêu chuẩn của Hoa Kỳ, mức tối đa bao gồm cả thực phẩm bổ sung và thực phẩm là 400μg. Tuy nhiên, mức tối đa không phải là mục tiêu sử dụng và cũng không đảm bảo lợi ích lâu dài. Đây chỉ là mức mà tại đó nguy cơ dư thừa chưa biểu hiện rõ. Vì vậy, dùng gần 400μg không có nghĩa là bạn sẽ khỏe mạnh hơn.

Kỳ vọng và thất bại qua một thử nghiệm lớn

Trong thử nghiệm SELECT với hơn 35,000 người tham gia, việc bổ sung 200μg selen, dù dùng đơn độc hay cùng vitamin E, không phòng ngừa được ung thư tuyến tiền liệt. Kết quả này đảo ngược trực giác rằng “đã là khoáng chất chống oxy hóa thì sẽ ngăn ngừa ung thư”. Chưa có bằng chứng xác lập rằng bổ sung thêm selen cho người không bị thiếu sẽ giúp phòng ngừa hoặc cải thiện ung thư, bệnh tim mạch hay khả năng miễn dịch nói chung.

Giới hạn của nhận định rằng kháng thể tuyến giáp giảm

Trong các nghiên cứu về viêm tuyến giáp Hashimoto, đôi khi đã ghi nhận tín hiệu giảm kháng thể TPO hoặc một phần chỉ số TSH. Tuy nhiên, kết quả giữa các nghiên cứu không đồng nhất đáng kể, và vẫn chưa rõ liệu điều này có dẫn đến cải thiện triệu chứng·chất lượng cuộc sống·tiến triển bệnh hoặc giảm liều hormone tuyến giáp hay không. Sự thay đổi của kháng thể trong máu hoặc enzyme chống oxy hóa là một kết quả khác với việc cải thiện mệt mỏi·cân nặng·chức năng tuyến giáp hoặc phòng ngừa ung thư. Dù tên gọi có vẻ giống nhau, các chỉ số đo được và chỉ số phản ánh đời sống thực tế vẫn là những điều khác nhau.

Vậy cần xem xét điều gì? Chỉ vì chỉ số kháng thể thay đổi đôi chút thì khó có thể cho rằng diễn biến bệnh đã thay đổi. Không nên thay hormone tuyến giáp bằng selen hoặc tự điều chỉnh liều mà không xét nghiệm.

Khi dùng cùng các thực phẩm bổ sung·thuốc khác

Selen là chất dinh dưỡng mà lượng từ vitamin tổng hợp, sản phẩm phối hợp cho tuyến giáp, hạt Brazil và sản phẩm chỉ chứa selen đều cộng dồn theo cùng một chiều. Điều quan trọng là cộng tổng lượng selen từ nhiều loại vitamin tổng hợp, sản phẩm cho tuyến giáp và hạt Brazil, đồng thời không thường xuyên dùng chồng thêm sản phẩm chỉ chứa 100~400μg. Đặc biệt, trong thời gian điều trị ung thư, bằng chứng cho thấy selen làm giảm tác dụng phụ của điều trị vẫn chưa chắc chắn; do có thể liên quan đến thuốc và phương pháp điều trị, cần trao đổi với đội ngũ điều trị. Chỉ vì kháng thể tuyến giáp cao mà thay hormone tuyến giáp bằng selen cũng là việc nguy hiểm.

Dư thừa bắt đầu từ đâu

Tình trạng dư thừa mạn tính có thể gây mùi tỏi trong miệng hoặc vị kim loại, buồn nôn·tiêu chảy, rụng và dễ gãy tóc·móng tay·móng chân, phát ban da·triệu chứng thần kinh. Nếu dùng một lượng lớn trong thời gian ngắn hoặc bị nôn·tiêu chảy nghiêm trọng·triệu chứng thần kinh·rụng tóc rõ rệt và thay đổi đáng kể ở móng tay·móng chân, cần ngừng sử dụng và đi đánh giá y tế.

Tiêu chuẩn kiểm tra hôm nay

Khi lựa chọn selen, trước hết hãy kiểm tra những điều sau: bạn bổ sung selen vì được chẩn đoán thiếu hoặc có vấn đề hấp thu, hay vì kỳ vọng hỗ trợ tuyến giáp·chất chống oxy hóa·phòng ngừa ung thư. Tổng lượng selen trong vitamin tổng hợp·sản phẩm phối hợp cho tuyến giáp·hạt Brazil và sản phẩm chỉ chứa selen là bao nhiêu. Bạn có đang định dùng selen thay cho hormone tuyến giáp hoặc điều trị ung thư hay không. Có dấu hiệu dư thừa như thay đổi ở tóc·móng tay·móng chân hoặc hơi thở có mùi tỏi hay không.

Nói cách khác, trước khi quan tâm đến tên gọi “khoáng chất chống oxy hóa”, cần kiểm tra khả năng thiếu selen, tổng lượng từ thực phẩm và thực phẩm bổ sung, đơn vị μg và dạng sản phẩm, khoảng cách giữa kháng thể·chỉ dấu thay thế trong xét nghiệm với triệu chứng·kết quả bệnh thực tế, cũng như các dấu hiệu dư thừa. Cơ thể chỉ cần một lượng nhỏ selen; nếu dùng quá nhiều, selen có thể trở thành gánh nặng cho cơ thể.

Tài liệu tham khảo

1. NIH ODS Selenium fact sheet for health professionals.
2. NCI: SELECT selenium and vitamin E cancer prevention trial.
3. Selenium in Hashimoto thyroiditis: systematic review and meta-analysis.
4. Selenium for preventing cancer: Cochrane review.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.