Kali

Câu hỏi mà quả chuối không thể trả lời

“Tôi bị chuột rút ở chân và mệt mỏi, có nên dùng thực phẩm bổ sung kali hoặc muối ít natri không?”

Đây là câu hỏi chúng tôi thường xuyên nhận được. Câu trả lời ngắn gọn là chỉ dựa vào những triệu chứng này thì không thể khẳng định cần bổ sung kali; ngược lại, có thể bỏ sót nguy cơ tăng kali máu. Chuột rút ở chân, mệt mỏi và hồi hộp có thể do nhiều nguyên nhân, không chỉ do hạ kali máu.

---

Kali là nguyên liệu gì?

Kali là cation chính trong tế bào, một khoáng chất thiết yếu tham gia vào dẫn truyền thần kinh, co cơ và cân bằng dịch thể. Cơ thể cần kali, nhưng điều đó không có nghĩa là bạn cần dùng sản phẩm bổ sung. Kali từ thực phẩm, sản phẩm bổ sung như kali clorua hoặc kali citrat, muối ít natri có kali và kali kê đơn đều khác nhau về liều lượng, mục đích và nguy cơ. Dù cùng được gọi là “kali”, có thể xem đây là 4 dạng đi theo những con đường khác nhau.

---

Vì sao kali được kỳ vọng có lợi cho cơ bắp và huyết áp?

Kali được gọi là “khoáng chất của cơ” vì tham gia vào sự co cơ và dẫn truyền thần kinh. Kali liên quan đến huyết áp vì chế độ ăn DASH nhấn mạnh các thực phẩm giàu kali. Tuy nhiên, chế độ ăn DASH đồng thời thay đổi cả magie, canxi, natri và tổng thể chế độ ăn, nên khó xem đây là tác dụng riêng của kali. Một số thử nghiệm bổ sung ở người tăng huyết áp ghi nhận kali ở mức vài nghìn mg có thể làm giảm huyết áp, nhưng các tổng quan chỉ tập hợp những thử nghiệm chất lượng cao lại không cho thấy ý nghĩa rõ ràng; tác dụng ở nhóm huyết áp bình thường nhỏ hoặc chưa chắc chắn. Tóm lại, kỳ vọng đã có nhưng bằng chứng chưa nhất quán.

---

Thực phẩm・sản phẩm bổ sung・muối ít natri: dạng sản phẩm làm thay đổi liều lượng

Lượng kali vài nghìn mg được sử dụng trong nghiên cứu và lượng chúng ta hấp thụ qua bữa ăn là hai thế giới khác nhau dù cùng mang tên kali. Nhãn sản phẩm bổ sung ghi lượng kali nguyên tố, không phải tổng khối lượng của toàn bộ hợp chất kali. Vì vậy, nếu chỉ nhìn vào một con số mang tên “kali”, bạn có thể hiểu sai lượng thực tế đưa vào cơ thể. Kali từ thực phẩm được hấp thụ từ từ cùng với các chất dinh dưỡng khác, trong khi với sản phẩm bổ sung hoặc muối ít natri, tổng lượng kali nguyên tố đưa vào trong thời gian ngắn trở nên quan trọng.

---

Muối ít natri đồng thời giảm natri và tăng kali

Muối ít natri thay một phần natri bằng kali clorua. Vì vậy, natri giảm đồng thời kali tăng. Nếu huyết áp giảm trong nghiên cứu, khó tách riêng đó là nhờ giảm natri hay tăng kali. Các nghiên cứu về muối ít natri chứa kali có hạn chế là 2 thay đổi này xảy ra đồng thời, nên khó xác định đóng góp của yếu tố nào. Khi chọn muối ít natri, cần kiểm tra nhãn để biết đó là “sản phẩm chỉ giảm natri” hay “sản phẩm thay natri bằng kali”.

---

Không thể xác định mức kali cao hay thấp chỉ dựa vào triệu chứng

Kali huyết thanh chịu ảnh hưởng không chỉ bởi lượng đưa vào cơ thể mà còn bởi sự thải kali qua thận, thuốc, nôn và tiêu chảy, cũng như tình trạng cân bằng acid-base. Vì vậy, không thể khẳng định bị hạ kali chỉ vì chuột rút ở chân và mệt mỏi. Hạ kali máu hiếm gặp ở người khỏe mạnh; cần xem xét cả các nguyên nhân gây mất kali như thuốc lợi tiểu hoặc tiêu chảy, nôn mạn tính. Nếu chỉ dựa vào triệu chứng để bắt đầu dùng sản phẩm bổ sung hoặc muối ít natri, bạn có thể đưa kali không cần thiết vào cơ thể dù nồng độ kali thực tế bình thường hoặc thậm chí cao.

---

Việc lựa chọn kali sẽ khác khi dùng cùng thuốc đang uống

Các thuốc ức chế ACE・ARB và thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone・amiloride có thể làm tăng kali. Ngược lại, thuốc lợi tiểu quai・thiazide có thể làm giảm kali. Vì vậy, nếu không biết loại thuốc đang dùng, việc bổ sung kali sẽ trở thành một phỏng đoán nguy hiểm. Dùng đồng thời sản phẩm bổ sung kali và muối ít natri chứa kali có thể đưa vào cơ thể lượng kali nhiều hơn dự kiến. Lượng lớn sản phẩm bổ sung kali hoặc muối ít natri có thể gây tăng kali máu cấp tính ngay cả ở người khỏe mạnh.

---

Câu chuyện về sự phân nhánh của thận

Nếu bị bệnh thận mạn hoặc giảm khả năng thải kali, tăng kali máu có thể xảy ra ngay cả khi lượng hấp thụ thấp hơn lượng thực phẩm thông thường. Thận khỏe mạnh nhanh chóng thải kali dư thừa, nhưng khi khả năng thải giảm, cùng một lượng kali cũng có thể trở nên nguy hiểm. Vì vậy, trước tiên cần kiểm tra xem bạn có suy giảm chức năng thận, suy tim, bệnh tuyến thượng thận, đái tháo đường hoặc từng bị tăng kali máu hay không. Trong tình huống này, việc tuân theo hướng dẫn dành riêng cho từng người đặc biệt quan trọng.

---

Tên gọi tương tự, con đường khác nhau

Kali trong thực phẩm, thực phẩm bổ sung thông thường, muối giảm natri và kali theo đơn thuốc đều chứa cùng một nguyên tố nhưng khác nhau về liều lượng và mục đích sử dụng. Ngoài ra, việc tiêu thụ ít kali hàng ngày và tình trạng hạ kali máu trên kết quả xét nghiệm cũng là hai trạng thái khác nhau. Không phải cứ ăn ít rau củ và trái cây hàng ngày thì nhất thiết sẽ bị hạ kali khi xét nghiệm. Tác dụng giảm natri và tác dụng tăng kali cũng cần được xem xét tách biệt. Ba sự phân biệt này là những tiêu chuẩn mà bạn cần luôn ghi nhớ khi lựa chọn kali.

---

Khi nào cần đi khám ngay?

Yếu cơ nghiêm trọng・cảm giác tê liệt・hồi hộp・ngất・đau ngực là những dấu hiệu cần được xét nghiệm và thăm khám ngay. Các triệu chứng này có thể xuất hiện cả khi kali quá cao hoặc quá thấp. Không nên cố giải quyết những triệu chứng này bằng sản phẩm bổ sung kali.

---

Tiêu chuẩn kiểm tra hôm nay

Trước khi dựa vào biệt danh “khoáng chất của cơ”, hãy kiểm tra nguyên nhân triệu chứng, kết quả xét nghiệm thực tế, khả năng thải kali của thận, các thuốc đang dùng, tổng lượng kali nguyên tố, cũng như sự khác biệt giữa thực phẩm, sản phẩm bổ sung liều cao và muối ít natri. Nói cách khác, lựa chọn kali không chỉ là chọn một nguyên liệu, mà là xem xét bối cảnh liên quan đến tình trạng cơ thể và các nguyên liệu, thuốc khác đang dùng. Vậy cần chú ý điều gì? Một khởi đầu thực tế là kiểm tra các thuốc đang dùng, đặc biệt là thuốc lợi tiểu hoặc thuốc huyết áp; kiểm tra kết quả gần đây về chức năng thận và kali máu; đồng thời xem xét tổng lượng kali từ thực phẩm, sản phẩm bổ sung, muối ít natri và đồ uống điện giải, cũng như việc có theo dõi xét nghiệm hay không.

Tài liệu tham khảo

1. NIH ODS Potassium fact sheet for health professionals.
2. NIH ODS Potassium fact sheet for consumers.
3. WHO guideline: potassium intake for adults and children.
4. National Academies: Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium.

---

Bài viết này giải thích về nguồn gốc nguyên liệu, phạm vi nghiên cứu và những lưu ý trước khi dùng. Vì không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài. Nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính và nghiêm trọng như khó thở hoặc giảm ý thức sau khi dùng, hãy gọi 119 hoặc đến phòng cấp cứu.